رباط سفید

رباط سفید (کاروان‌سرای سرعلی‏ آباد)     Robat-Sefid Caravansary

کاروان‌سرایی در مسیر گرگان- شاهرود.

رباط سفید یا کاروان‌سرای سرعلی‌آباد، در 5/5 کیلومتری شرق روستای چهار‌باغ، دهستان استارباد جنوبی، بخش مرکزی شهرستان گرگان و در ارتفاع 2137 متر بالاتر از سطح دریا واقع شده است.

به نوشته‌ی رابینو، پس از این‌که میر سعد‌الله خان میر‌فندرسکی، حاکم مقتدر ایالت استرآباد را در نزدیکی گردنه‌های قزلق خفه کردند، جسدش را در کاروان‌سرای رباط سفید به خاک سپردند.

محمد‌علی قورخانچی در بازدید از بنا می‌نویسد: «از کاروان‌سرای حاجی علی یک فرسنگ که می‌گذرد، جاده نسبتاً مسطح و منتهی به پای گردنه‌ی «دیج مینو» می‌شود [رباط سفید میان گردنه دیج مینو و گردنه قزلق قرار دارد]. این کتل نسبتاً چندان سخت و پرتگاه نیست و اعوجاجش کمتر و خاکی است. سمت چپ دره، جاده است. هوا، ابر آکند و باد بوزد، خواه در چله‌ی تابستان باشد، انسان را هلاک می‌کند. از سر کتل تا رباط سفید، یک فرسنگ و راه همه جا سراشیب و از  بغله‌ی کوه است. رباط سفید، قهوه‌خانه و طویله و کاروان‌سرای سنگی دارد و در زمستان بهتر از تالار است. از رباط سفید که می‌گذرد، جاده سراشیب و در دامنه است تا به اول سرازیری قوزلق منتهی می‌شود و ... .»

منوچهر ستوده می‌نویسد: «رباط سفید در دامنه‌ی پیرگرده کوه در محل دیمه‌لو [قرار دارد]. این رباط سنگی در 3 کیلومتری شمالی چهار‌باغ در مسیر راه دهنه قزلق به شاهرود است. بنایی است از سنگ قلوه و گچ به ابعاد 20×20متر، شامل چهار اتاق به ابعاد 5/2×5/3متر که در سمت شمال قرار دارند. [فضای] سرپوشیده‌ای در شرق است که ظاهراً باره‌بند بوده و شامل سه اتاق است. [فضای] سرپوشیده‌ای نیز در غرب است که پهناي آن 4 متر و درازای آن 5/8 متر است. در ورودی بنا در جنوب است و به راهرویی باز می‌شود که در وسط بنا قرار نگرفته است. دنباله‌ی سرپوشیده‏ی اول که شرقی است، دو اتاق و دنباله‌ی سرپوشیده‌ی دوم که غربی است، یک اتاق برای نشیمن کاروانیان است. طول و عرض راهروی جنوبی با ابعاد اتاق‌های دو طرف، یک اندازه است. سقف‌های گنبدی بنا با آجر زده شده است. ابعاد آجر‌ها 5×25×25 سانتی‌متر است.»

رابینو و ستوده، رباط‌سفید را با رسول‌آباد یکی دانسته‌اند.

کاروان‌سرای رباط سفید با توجه به عملکرد و کارایی آن و نوع پلان و سبک ساخت و مصالح به کار رفته، جزو کاروان‌سراهای کوهستانی است. بررسی تاریخی در دوره‌ي صفویان و ساخت کاروان‌سراهای بین راهی در سراسر کشور توسط شاه‌عباس صفوی و مواد فرهنگی حاصل از کاوش، بیانگر این مطلب است که این اثر در دوره‌ی صفویه ساخته شده است.

سازه‌ی کاروان‌سرا در دوران مختلف، به ویژه در دوره‌ی قاجار، مرمت و الحاقاتی بر آن افزوده شده است، از جمله بسته شدن ورودی اصطبل غربی از فضای داخلی کاروان‌سرا در دوره معاصر و به دنبال تخریب پوشش اتاق جنوب شرقی کاروان‌سرا، پوشش بنا توسط چوپانان و یا کشاورزان محدوده‌ی اطراف بنا، با استفاده از چوب و لایه‌ی ضخیم گل، به صورت پوشش تخت، مرمت و پس از چند سال دوباره تخریب شد.

کاروان‌سرای رباط سفید دارای سازه‌ی سنگی با ملاتی از ساروج، گل آهک، کاهگل و اندودهای آهکی است. پلان بنا تقریباً به شکل مستطیل و دارای یک ورودی در ضلع جنوب غربی است. فضاهای بنا عبارتند از:

باراندازها (2 بارانداز در ضلع جنوب‏غربی)، ورودی، اتاق‌های ضلع شمال‏شرقی (3 اتاق)، اتاق‌های داخلی ضلع جنوب‏غربی (4 اتاق)، اتاق شمال‏غربی و اتاق جنوب‏شرقی، پیش‌فضاها یا ایوانچه‌های اتاق‌ها، اصطبل شمال‏غربی و جنوب‏شرقی و راهروهای داخلی.

طول کاروان‌سرا 40/23 و عرض آن 20/20 متر است. ضخامت جرزها 90-60 سانتی‌متر و ارتفاع کف تا سطوح فوقانی سقف 75/3 متر است. فضاهای داخلی آن تقریباً به صورت قرینه‌اند که در دو سو، راهروهای شمالی - جنوب شرقی- غربی قرار گرفته‌اند. کاروان‌سرا دارای یک دروازه‌ی ورودی در ضلع جنوبی است که عرض آن 90/2 متر با یک پلکان و کف سنگ‌فرش شده است. در دو طرف ورودی، دو بارانداز به صورت قرینه وجود دارد. باراندازها شامل یک سکو با طاق سنگی است. در دو طرف بارانداز نیز دو اتاق وجود دارد که اتاق ضلع جنوبی سالم‌تر از همتای خود است. اتاق‌ها یا حجره‌های کاروان‌سرا دارای پلان مربع یا مستطیل نزدیک به مربع است. حجره‌های داخلی دارای ایوانچه یا پیش‌فضاست که نسبت به کف بنا، حدود 50-40 سانتی‌متر بالاتر و پله مانند است. ایوانچه دارای پوششی به صورت نیم گنبد است که در جرز برخی از پیش‌فضاها، یک بخاری دیواری وجود دارد که عرض آن حدود 80 سانتی‌متر، ارتفاع 75 سانتی‌متر و عمق آن 50 سانتی‌متر است و نسبت به کف، 20 سانتی‌متر بالاتر اجرا شده است.

هر یک از اتاق‌ها دارای یک ورودی با طاق هلالی است که عرض آن حدود 90 سانتی‌متر و ارتفاع آن تقریباً 65/1 متر است. در عملیات خاک‌برداری، آثار یافت شده در کف ورودی، نشان دهنده‌ی آن است که ورودی‌ها در گذشته دارای درب‌های چوبی و نعل درگاه و پاشنه بودند.

برخی از اتاق‌ها دارای کف فرش سنگی و برخی دیگر دارای کف با اندود شفته آهکی است. فضای داخلی اتاق‌ها دارای دو طاقچه در دو طرف و یک بخاری دیواری در ضلع روبه‌روی ورودی هستند.

طاقچه‌ها نسبت به کف، حدود یک متر بالاتر و عرض آن 90-80 سانتی‌متر، ارتفاع آن 80-75 و در یک مورد تا 90 سانتی‌متر و دارای طاق با قوس جناغی و یا هلالی است. بخاری‌ها نیز دارای ارتفاعی حدود 130 و عرض 80 سانتی‌متر و طاق‌های آن مختلف و به صورت جناغی، هلالی و سروی است. دودکش‌ها در داخل جرز‌ها تعبیه شده و تا سقف ادامه دارد.

پوشش اتاق‌ها به صورت گنبد عرقچین و دارای نورگیرهایی در مرکز است (طاق چشمه). زمینه‌ی مربع و مستطیل اتاق‌ها بدون استفاده از گوشه‌سازی، با استفاده از چپیره به دایره نزدیک و سپس گنبد روی آن اجرا شده است. فضاهای بین پوشش‌های گنبدی، بدون «کنوسازی» و با استفاده از سنگ‌های ریز و درشت و نخاله‌ها با ملات گل و آهک، به صورت مسطح درآمده است. پوشش بنا در دوران گذشته دارای ناودان‌های چوبی بود که با وجود شیب مختصر، آب‌های بارش را به بیرون هدایت می‌کرد. اتاق‌های شمالی کاروان‌سرا نسبت به بقیه قسمت‌ها، سالم‌تر است. این اتاق‌ها و اتاق جنوبی، هم اکنون نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بنای رباط سفید دارای دو اصطبل در ضلع شمال‌غربی و جنوبی‌شرقی است که ورودی آن‌ها، از محوطه‌ی داخل کاروان‌سراست. ورودی اصطبل شمال غربی، طی دخل و تصرفات دوران گذشته، توسط یک جرز سنگی بسته شده است. اصطبل جنوب شرقی دارای 6 عدد «مالبند» با ابعاد 35×35 سانتی‌متر بوده که در جرز تعبیه شده و چوبی به قطر تقریباً 15 سانتی‌متر به صورت افقی در آن قرار داشته است که اسب‌ها به آن بسته می‌شد. بر روی بدنه‌ی جرز اصطبل و داخل مالبندها، با ملات آهکی سفید رنگ اندودکاری شده است. در اصطبل دیگر کاروان‌سرا، به دلیل تخریب شدید جرزها، فقط 3 مالبند دیده می‌شود.

این کاروان‌سرا، به جز بندکشی سفید رنگ، بدون هرگونه تزئین وابسته به معماری است. ملات بندکشی و اندودها، از آهک است و نام کاروان‌سرا به دلیل وجود همین اندود سفید رنگ، به رباط سفید معروف شده است.

بنای رباط سفید در سال 1382 مورد مطالعه و بررسی میدانی و کاوش باستان‌شناسی قرار گرفت و اولین فصل مرمتی آن در تابستان 1383، انجام و طی آن، پوشش و بخش‌هایی از طاق ورودی، جرز، بخاری، طاقچه، کف اتاق‌های ضلع شمالی کاروان‌سرا مرمت شد.

این بنای تاریخی، در بهمن ماه 1383 به شماره 11266، در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

…

منابع:

• رابینو، یاسنت لویی. (1366). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.

• ستوده، منوچهر. (1379). از آستارا تا استارباد (جلد 5). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

• قورخانچی، محمدعلی (صولت نظام). (1360). نخبه سیفیه (چاپ اول). (به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان). تهران: تاریخ ایران.