زغال‌ سنگ

زغال سنگ  Coal

يکي از معادن موجود در استان گلستان .

در ايران، دو حوضه اصلي زغال ‌دار ايران مرکزي شامل زيرحوضه کرمان و طبس، با ذخيره قطعي حدود 856 ميليون تن و حوضه البرز با زيرحوضه‌هاي زغال‌ دار البرز غربي، مرکزي و شرقي، با ذخيره قطعي 5/91 ميليون تن شناسايي شده است. استان گلستان بخش شمالي زيرحوضه زغال ‌دار البرز شرقي را دربرگرفته و دو نوع اصلي زغال‌سنگ‌هاي کک‌شو براي مصرف در ذوب‌آهن اصفهان و زغال حرارتي براي مصرف کوره‌هاي ريخته‌گري، صنايع فروسيليس و نيروگاه‌هاي حرارتي را دربردارد.

اکتشاف زغال‌سنگ در ناحيه البرز شرقي و استان گلستان از سال 1349، به وسيله شرکت ملي فولاد ايران شروع شد و در سال 1352، زمين‌شناسان شوروي سابق (شرکت تکنو اسپورت) به همراه زمين‌شناسان ايراني، پس از تکميل تحقيقات زمين‌شناسي اوليه، اولين نقشه زمين‌شناسي منطقه را با مقياس 1:250000 تهيه كردند و مشخص شد در رسوبات منطقه، حداقل 75 رگه زغال و رگچه زغال قابل مشاهده است.

سازندهاي کلاريز و آلاشت از گروه شمشک با با سن ترياس فوقاني  و ژوراسيک  تحتاني (195 تا 210 ميليون سال قبل) شامل رسوبات سيلتي، رسي، ماسه‌سنگ‌هاي ريزدانه و لايه‌هاي زغالي، سنگ ميزبان اصلي نهشته‌هاي زغالي البرز هستند که در محيط‌هاي رودخانه‌اي، باتلاقي و درياچه‌اي نهشته شده‌اند و زغال‌سنگ‌هاي استان به سازند کلاريز تعلق دارند. وجود فسيل‌هاي گياهي مانند سرخس‌ها، سيکادها و گياهان خزان کننده در معادن کلات و تخت، اثبات مي‌کند كه اين زغال‌ها در شرايط آب و هوايي گرم و مرطوب با رويش فصلي، آميخته با گونه‌هاي گياهي خزان کننده و هميشه سبز تشکيل شده‌اند.

در حال حاضر، در استان گلستان شانزده معدن زغال‌سنگ فعال با ذخيره‌ي قطعيِ شناخته شده 17702700 تن وجود دارد که ساليانه 349850 تن زغال‌سنگ از آن بهره‌برداري مي‌شود و با روند بهره‌برداري كنوني، به‌طور متوسط حداقل تا 50 سال آينده، معادن زغال‌سنگ استان گلستان قابل بهره‌برداري هستند. ذخاير احتمالي زغال‌سنگ استان تا عمق 600 متري از سطح زمين، 174 ميليون تن يعني حدود ده برابر ذخيره قطعي برآورد شده است.

معدن تخت در هفده کيلومتري جنوب‌شرقي مينودشت، بزرگ‌ترين ذخيره‌ي معدني زغال‌سنگ شناخته شده‌ي استان است که به تنهايي، 2/39 درصد از ذخاير قطعي شناخته شده كنوني زغال‌سنگ استان را دربردارد و با روند برداشت فعلي، تا 136 سال آينده قابل بهره‌برداري است. با وجود اين‌که بهره‌برداري از لايه‌هاي زغالي با ضخامت حداقل 40 سانتي‌متري، از نظر اقتصادي قابل توجيه است، ولي در برخي مناطق مانند معادن زغال‌سنگ تخت، قشلاق و غرب کلات، ضخامت لايه زغالي تا 5/1 متر نيز افزايش مي‌يابد. ميزان ميانگين کربن زغال‌هاي گلستان و البرز شرقي، بين 76 تا 93 درصد، گوگرد بين 3/1 تا 7/6 درصد، رطوبت 8/0 درصد و خاکستر زغال عموماً کمتر از 10 درصد است.

از ديدگاه زيست‌محيطي، تمام معادن زغال‌سنگ استان گلستان بررسي نشده است. با اين وجود، بررسي‌هاي انجام شده نشان مي‌دهد دفع نادرست باطله‌هاي زغال در معادن رضي، ملچ آرام تحتاني و فوقاني و جوزچال، سبب افزايش ميزان آرسنيک، کرم، آهن و افزايش شوري و مواد آلي آب‌هاي سطحي شده است، در حالي‌که در اين مناطق، مقدار عناصر خطرناک روي، منگنز و فسفر در خاکستر  زغال‌سنگ‌هاي منطقه بسيار بيشتر از مقدار متوسط خاکستر زغال‌سنگ‌هاي دنياست. راهکار اساسي براي کاهش اثرات زيست‌محيطي استفاده از زغال‌سنگ‌ها، ايجاد کارخانه‌هاي زغال‌شويي براساس خواص زغال‌هاي هر منطقه و مطابق با اصول و قواعد روز دنيا، استفاده از فناوري زغال‌سنگ تميز مبتني بر حذف گوگرد از زغال‌سنگ پيش از احتراق آن، حذف دي‌اکسيد گوگرد از گازهاي خروجي پس از احتراق و ابداع روش‌هاي احتراق ويژه است که بايد در برنامه‌هاي توسعه معادن منطقه مورد توجه قرار گيرد.

…

منابع:

• اداره امور معادن گلستان. (1394). آمار معادن زغال سنگ استان گلستان. بايگاني فني و بانک اطلاعات اداره امور معادن سازمان صنعت، معدن و تجارت استان گلستان.

• حافظي مقدس، ناصر، کاظمي، غلامعباس، اميري مقدم، حميدرضا، حجازي‌نژاد، فاطمه‌سادات، و سنچولي، رضا. (1389). اثرات زيست‌محيطي معدن کاري در منطقه اولنگ استان گلستان (جنوب راميان). علوم زمين، 19 (75)، 108-103.

• دياني، سهيلا، سرشکي، فرهنگ و  شفاعي، سيد ضياءالدين. (1386). زغال‌سنگ، سوخت گذشته، حال و آينده. علوم زمين و معدن، 2 (15)، 23-20.

• رضوي ارمغاني، بهزاد، و معين‌السادات، سيدحسين. (1372). زمين‌شناسي ايران: زغال‌سنگ. تهران: سازمان زمين‌شناسي كشور.

• رييسي، الف. (1372). گزارش کارهاي اکتشافي معدن ملچ آرام، استراتيگرافي و تکتونيک. شرکت البرز شرقي. [بي جا]: [بي نا] .

• سليماني مارشک، زهرا، و تقي‌پور، نادر. (1394). کاني‌شناسي و ژئوشيمي عناصر فرعي داراي پتانسيل  محيطي خطرناك (PHTEs) نهشته‌هاي زغال‌سنگي منطقه اولنگ، البرز خاوري. علوم زمين، 24 (95)، 218-207.

• فدايي خجسته، مائده، طغرايي، نوشين، پورمجيديان، محمدرضا و يزدي، مهدي. (1389). مطالعه فلور بازداندگان رتو- لياس سازند شمشک در منطقه کلات استان گلستان. تحقيقات جنگل و صنوبر ايران، 18 (3)، 497-485.

• قرباني، منصور، و مظفرزاده، رضا. (1386). زغال‌سنگ يک ماده معدني ارزشمند اما فراموش شده. سنگ و معدن، 4، 30-12.

• معين‌السادات، سيدحسين، و زاده‌کبير، اسدالله. (1369). زمين‌شناسي رسوبات زغال‌دار ايران (جلد اول، البرز). تهران: شرکت ملي فولاد ايران.

• واعظ‌جوادي، فاطمه، و پرواسيده، علي‌اکبر. (1393). ماکروفسيل‌هاي گياهي معدن زغال‌سنگ تخت مينودشت، تعيين سن و بررسي فراواني نسبي و اندکس سورنسون فلور آن و مقايسه با ساير فلوريزون‌هاي ايران و اوراسيا. پژوهش‌هاي چينه‌نگاري و رسوب‌شناسي، 30 (4)، 86-59.

• Fürsich, F. T., Wilmsen, M., Seyed-Emami, K., Cecca, F. & Majidifard, M. R., 2009, Lithostratigraphy of the Upper Triassic-Middle Jurassic  Shemshak Group of northern Iran. In South Caspian to Central Iran basins (eds M.F. Brunet, M. Wilmsen & J.W. Granath). The Geological  Society, London, Special Publications 312: 129-160.

• Yazdi, M ., 2012, Geological and Geochemical Features of Alborz Basin Coal Deposits, Iran, Journal of Sciences, Islamic Republic of Iran 23(2): 163-169.