سد وشمگیر

سد وشمگیر           Voshmgir Dam

یکی از قديمی ‌ترين سدهای خاكی استان.

این سد در فاصله 62 کیلومتری شمال شرق شهر گرگان و 45 کیلومتری شمال شرق شهر آق ‏قلا، در محلی به نام «سنگر سوار» بر روی رودخانه اصلی گرگان ‌رود احداث شده است.

سد وشمگیر در موقعیت جغرافیایی 54 درجه و 43 دقیقه طول شرقی و 37 درجه و 12 دقیقه عرض شمالی، 15-10 متر بالاتر از سطح آب‌های آزاد واقع شده است.

مطالعات سد از سال 1343ش و عملیات احداث آن در آذرماه 1345 آغاز شد و در آذرماه 1349 پایان یافت. در بهمن همان سال، آبگیری انجام شد و به بهره‌برداری رسید.

هدف از ایجاد این سد را آبیاری زمین‌هایی با وسعت 25هزار هکتار در محدوده طرح و همچنین 45هزار هکتار زمین‌های خارج از محدوده طرح، تامین آب مورد تقاضای دهکده شاه مزرعه (انبارالوم کنونی)، زهکشی زمین‌های منطقه برای بهبود کشت و توسعه کشاورزی و قابل کشت نمودن تدریجی زمین‌های شور، توسعه و بهبود زمین‌های حاشیه گرگان‌رود، کنترل و مهار سیلاب منطقه، خودکفایی و صادرات تولیدات کشاورزی همچنین پرورش ماهی و تأمین پروتئین بیان کردند.

در سال 1375، بزرگ‌ترین مرکز پرورش ماهیان خاویاری در خاورمیانه، در چهار کيلومتري ساحل سمت راست سد وشمگير با مساحت 144 هکتار ساخته شد.

با در نظر گرفتن عوامل تأثیرگذار در عمر سد و میزان بهره‌برداری، عمر سد را حداقل 32 و حداکثر 83 سال برآورد كردند.

سد وشمگیر با 430 متر طول تاج، 12 متر عرض و 8/17 متر ارتفاع، از نوع خاکی با هسته سیلتی و رسی است و سرریز آن قابلیت عبور 935 مترمکعب در ثانیه سیلاب را دارد.

این سد دارای دو دریچه‏ی خروجی با دبی 240 مترمکعب در ثانیه (هر کدام 120 مترمکعب در ثانیه) است که دریچه‌ها، آب را توسط کانال روباز به رودخانه اصلی هدایت می‌کنند. تجهیزات اولیه‏ی سد، ساخت کشور اتریش است.

برای آبیاری زمین‌های ساحل سمت راست (شمال گرگان‌رود) و ساحل سمت چپ (جنوب گرگان‌رود)، دو ایستگاه پمپاژ ساخته شده است. هر ایستگاه شامل ساختمان تلمبه‏خانه، اتاق فرمان و اتاق ترانسفورماتورها و سایر تجهیزات مربوطه، حوضچه خروجی پمپ‌ها و ساختمان‌های فرعی دیگر است.

شبکه آبیاری سد دارای3 نوع کانال به شرح زیر می‏باشد.

1. 39 کیلومتر کانال درجه یک با دبی 15 مترمکعب در ثانیه به صورت ذوزنقه‌ای.

2. 93 کیلومتر کانال درجه دو با دبی 15 مترمکعب در ثانیه به صورت ذوزنقه‌ای.

3. 393 کیلومتر کانال درجه سه به صورت نوع U.

زمین‌های مورد مطالعه‏ی شبکه پیزومتری، دارای شیب مناسب آبیاری است و در برخی نقاط، تپه ماهورهای ملایم با آب شستگی و زهکشی‌های طبیعی وجود دارد.

در نخستین آبگیری در سال 1349، حجم مخزن اصلی با ارتفاع 126 متر از سطح دریا، 60 میلیون مترمکعب و حجم مخزن فرعی اول، 18 میلیون مترمکعب بوده است. مخزن فرعی شماره 2 آن نیز با ظرفیت 12 میلیون مترمکعب در سال 1362 احداث و در سال 1369 نیز مخزن فرعی سوم با ظرفیت 6 میلیون مترمکعب ساخته شد.

در طول سال‌ها بهره‏برداری، به دلیل انباشت رسوبات در مخازن اصلی و فرعی، از حجم مفید سد به میزان بسیار زیادی کاسته شد و کارایی آن به کمتر از 50 درصد رسید. انباشته شدن بیش از 10 متر رسوب در مخزن سد و در محل ایستگاه‌های پمپاژ، عملیات بهره‌برداری را با مشکل روبه‏رو ساخت. همچنین سپری شدن عمر مفید سد و معیوب بودن سیستم برقی و مکانیکی، از مشکلات سد پس از سال1380 است. بیشتر ایستگاه‌‌های پمپاژ و سایر تأسیسات وابسته نیز کارایی اولیه خود را از دست دادند. از این رو، در سال‌ 83، در طرحی با عنوان «علاج‏بخشی سدوشمگیر»، اقدامات مطالعاتی و اجرایی لازم برای این سد و بالا بردن ظرفیت مخازن آن انجام شد.

این سد از آغاز تأسیس، به عنوان یکی از سدهای با اهمیت منطقه، در امر توسعه‌ي اقتصادی، کشاورزی، استمرار اشتغال و رشد درآمد ساکنین منطقه، نقش بسزایی داشته است. 

…

منابع:

• [بی نام]. (1349).گزارش طرح اجرایی شبکه پیزومتری اراضی محدوده سد وشمگیر. سازمان آب و برق منطقه شمال.

• [بی نام]. [بی تا]. مطالعات طرح عمران دشت گرگان: گزارش نهایی مرحله اول مطالعات شبکه آبیاری محدوده سد وشمگیر. [بی جا] : سازمان آب و برق منطقه شمال.

• دفتر بهره‌برداری از سدها و شبکه‌های آبیاری مرکز تحقیقات آب. (1357). مطالعات رسوب سنجی و رسوب‌شناسی مخزن سد گرگان (وشمگیر). [بی جا] : مؤلف .

• مهندسین مشاور ژئوهیدرولیک. (1345) . طرح آبیاری و زهکشی محدوده وشمگیر، ساختمان ایستگاه‌های پمپاژ. [بی جا]: سازمان آب و برق منطقه شمال. 

• وفائیان، محمود. (1382). سدهای خاکی (چاپ 3). انتشارات جهاد دانشگاهی اصفهان.