شرف الدين علی استرآبادی
شرف الدين علی استرآبادی Sharafoddin Ali Astarabadi
مفسر و محدث قرن دهم قمري.
از تاريخ و مکان تولد وي اطلاعي در دست نيست. مورخين او را از شاگردان نورالدين بن عبدالعاليی کرکی، مشهور به محقق ثانی دانسته‌اند، با اين احتمال، وي بايد در قرن دهم زيسته باشد.
علامه مجلسی، وي را استرآبادی الاصل و ساکن نجف ميی‌داند و از او با تعبير «سيد الفاضل العلامه الزکّی» ياد کرده است.
از شرف الدين علی استرآبادی، دو اثر باقي مانده است: «تأويل الآيات الظاهره في فضائل العتره الطاهره» و «الغرويه في شرح الجعفريه». مهم‌ترين اثر وي، کتاب «تاويل الآيات الظاهره في‌فضائل العتره الطاهره» است. اين کتاب درباره‌ي تفسير و تأويل آيات نازل شده درباره‌ي اهل بيت پيامبر(ص) و مدح پيروان و قدح دشمنان آنان است که مطابق با روايات منقول از شيعه و سني نگاشته شده است. تعداد اين آيات، 550 آيه است. نسخه‌اي از آن در کتابخانه آستان قدس رضوي مشهد موجود مي‌باشد. اين نسخه از اموال وقفي حاج‌محمدباقر کتابچي بوده و تاريخ تحرير آن يکشنبه 12محرم 1278ق است. بخش عمده‌ي تفسير ابن‌جحام (از معاصران محمد بن يعقوب کليني) که از منابع مهم تفسيري اماميه است، در جاي جاي کتاب نقل شده است. همچنين استرآبادي، در جمع و تدوين اين کتاب از ديگر منابع مهم حديثي اماميه نيز بهره برده است. خلاصه‌اي از اين کتاب که به جامع (کنز) الفوائد و دافع‌المعاند يا کنز جامع الفوائد معروف است، به شخصي به نام علم الدين بن سيف بن منصور منسوب است. نويسنده‌ي کتاب جامع الفوائد مي‌گويد: بعد از مطالعه کتاب استرآبادي، به خاطرم رسيد کتابي از آن را برگزينم که حجم آن اندک و سودش بسيار باشد، بدين مناسبت، اين کتاب را از آن اثر گرد آوردم. اين کتاب يکي از منابع و مآخذ کتب حديثي دانشمنداني از جمله علامه مجلسي و شيح حر عاملي قرار گرفته است، ولي شيخ حرّ عاملي درباره‌ي درستي انتساب آن به استرآبادي ترديد کرده است، يعني آن را از آنِ شخص ديگري به نام «شرف‌الدين بن علي نجفي» که از شاگردان شرف‌الدين علي استرآبادي است، ميداند و تأکيد دارد بر اين که شرف الدين علي استرآبادي و شرف‌الدين بن علي نجفي يکي نيستند و دو شخص مي‌باشند. علاوه بر اين مي‌نويسد: عنوان درست کتاب، «الآيات الباهره في‌فضل العتره الطاهره» است.
همچنين اين اثر را به شيخ ابوالفتح محمدبن علي عثمان کراجکي نيز نسبت داده‌اند که به نظر ميرزا عبداللهافندي، اين نظر درست نيست.
اين کتاب تاکنون دوبار به چاپ رسيده است:
الف) در سال 1407ق، مرکز چاپ امير در قم آن را در دو جلد منتشر کرد که با همکاري مدرسه امام مهدي شهر قم بوده است. جلد اول، از سوره فاتحه تا سوره لقمان و جلد دوم، از سوره سجده تا آخر قرآن را دربرمي‌گيرد.
ب) بار ديگر در سال 1409ق، مؤسسه نشر اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، آن را در يک جلد و در 856صفحه منتشر کرد.
از ديگر آثار وي، «الغرويه في شرح الجعفريه»، در فقه است. ميرزا عبداللهافندي، صاحب اين کتاب را همان صاحب کتاب «تأويل الآيات الظاهره» ميداند، بر خلاف شيخ حر عاملي که تنها اثر شرف‌الدين استرآبادي را همين کتاب الغرويه في شرح الجعفريه ميداند. اين کتاب، شرحي استدلالي بر کتاب «الجعفريه» محقق کرکي است که مشتمل بر مقدمه و چهار باب و خاتمه است: باب اول درباره‌ي نماز، باب دوم: مقدمات نماز، باب سوم: افعال نماز، باب چهارم: توابع نماز، و خاتمه کتاب درباره‌ي همه نمازهاست. ميرزا عبداللهافندي اصفهاني نسخه‌اي از اين کتاب را در اردبيل ديده است. نسخه‌اي از آن در کتابخانه مرکزي و مرکز اسناد آستان قدس رضوي مشهد موجود است.
وي اين رساله را در زمان حيات استادش، در نجف نوشت و در آن‌جا از استادش (محقق کرکي) تعبير به «شيخنا» کرده است. در نسخه شيخ محمدرضا فرجالله آمده است که وي روز پنج‌شنبه سوم محرم سال 933ق، آن را به پايان رساند. در اين رساله، تمام متن کتاب با عبارت (قال سلمهالله ...)، سپس شرح با عبارت (أقول) مشخص مي‌شود. نسخه‌اي از آن نزد حاج‌آقاعلي بن ميرمحمدتقي شهرستاني ديده شد.
…
منابع:
• افندي، اصفهاني، ميرزاعبدالله. (1389). رياض العلماء و حياض الفضلاء (جلد3، چاپ2). (ترجمه محمدباقر ساعدي). مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي.
• حرعاملي، محمدبن‌حسن. (1385ق). أمل‌الآمل (جلد 2). (تحقيق احمد حسيني). بغداد: [بي‌نا].
• حرعاملي، محمدبن‌حسن. (1364). اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات (جلد اول). (شرح و ترجمه محمد نصراللهي). تهران: دارالکتب الاسلاميه.
• مجلسي، محمدباقر. (1403ق). بحارالانوار (جلد اول). بيروت: [بي‌نا].
• مقدم، براتعلي. (1379). فهرست کتب خطي کتابخانه مرکزي و مرکز اسناد آستان قدس رضوي (جلد20). مشهد: انتشارات کتابخانه و مرکز آستان قدس رضوي.
• ولائي، محمدمهدي. (1364). فهرست کتب خطي کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي مشهد (جلد 11). مشهد: انتشارات کتابخانه مرکز آستان قدس رضوي.