شن و ماسه
شن و ماسه
Sand
شن يا گراول، به ذرات درشت‌تر از ماسه و ريزتر از قلوه‌سنگ در حد 2 تا 60 ميلي‌متر، و ماسه به ذرات با قطر 06/0 تا 2 ميلي‌متر اطلاق مي‌شود که به صورت مستقيم يا فراوري شده به عنوان سنگدانه و مصالح ساختماني براي ساخت انواع سازه‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در بيشتر استان‌هاي شمالي کشور از جمله استان گلستان، شن و ماسه از سه منبع عمده رودخانه‌اي، شن و ماسه حاصل از زمين‌هاي کشاورزي و شن و ماسه حاصل از معدن‌کاري و انفجار کوه‌ها تحت عنوان شن و ماسه کوهي، تأمين مي‌شود.
در استان گلستان، 44 رودخانه اصلي وجود دارد که از اين تعداد، 20 رودخانه به دليل عدم وجود بار بستر يا ميزان کم بار بستر، به هيچ عنوان قابليت بهره‌برداري به عنوان منبع بالقوه شن و ماسه را ندارند. از 24 رودخانه‌ي باقي‌مانده، به دليل اين‌که بخش عمده‌اي از رودخانه‌هاي غربي استان از نوکنده تا رودخانه محمدآباد از درون شيست‌هاي گرگان عبور مي‌كنند، فاقد کيفيت لازم براي برداشت به عنوان شن و ماسه هستند. در بخش مياني و شرقي استان، رودخانه‌هاي محمدآباد (تصوير 1)، زرين‌گل، قره‌چاي، خرمالو، چهل‌چاي و زاو، از نظر کيفيت مصالح ساختماني، براي توليد شن و ماسه مناسب هستند، به شرطي که بهره‌برداري بر مبناي ظرفيت بار بستر مازاد رودخانه باشد، ولي معمولاً از نظر کميت، شن و ماسه برداشت شده بيش از ظرفيت بار بستر توليدي است و فرسايش بستر و ساحل رودخانهها، پايين افتادن سطح آب و تبعات ناشي از آن، به خطر افتادن تأسيسات و ابنيه‌‌هاي فني، تعليق مواد رسوبي و اثرات ناشي از آن مانند تأثير بر گياهان آبزي، جمعيت ماهيان و توليدمثل آبزيان و شرياني شدن رودخانه، از جمله پيامدهاي منفي بهره‌برداري بيش از حد از منابع شن و ماسه رودخانه‌‌هاست. رودخانه‌هاي مهمي مانند گرگان‌رود، به دليل عدم وجود بار بستر و وجود سدهاي مهم در سرشاخه‌هاي آن‌ها و رودخانه اترک نيز به دليل عدم وجود بار بستر و قرار داشتن در نوار مرزي، براي بهره‌برداري شن و ماسه مناسب نيستند.
زمين‌هاي کشاورزي در مناطق مخروط‌افکنه‌اي و بستر قديمي رودخانهها، پتانسيل ديگري براي بهره‌برداري به عنوان شن و ماسه هستند. در سال 1380، معادل 109750 مترمکعب مجوز رسمي براي برداشت شن و ماسه از زمين‌هاي کشاورزي استان صادر شد که در سال 1393، به 453000 مترمکعب رسيده است، در حالي‌که در اين سال، مجوز برداشت شن و ماسه رودخانه‌اي 303031 مترمکعب بود که در سال 93، به 283800 مترمکعب رسيده است. با وجود محدود شدن عمق برداشت حداکثر تا عمق 4 متر براي استفاده از شن و ماسه زمين‌هاي کشاورزي و منابع طبيعي در سال‌هاي اخير، به دليل برداشت‌هاي بي‌رويه در گذشته و برداشت‌هاي غيرمجاز، در برخي مناطق استان، شن‌چال‌هايي با ابعاد بسيار بزرگ ايجاد شده (تصوير 2) که عمده‌ي آن‌ها پس از بهره‌برداري رها مي‌شوند و برخي نيز مانند گودال ايجاد شده در جنوب‌غربي علي‌آباد براي دفن زباله مورد استفاده قرار مي‌گيرد که در بلندمدت، نشت شيرابه زباله به بخش‌هاي تحتاني مي‌تواند سبب آلودگي سفره‌هاي آب زيرزميني شود.
…
منابع :
• امور اراضي جهاد کشاورزي استان گلستان. (1394). بانک اطلاعات آمار مجوز برداشت شن و ماسه از اراضي کشاورزي استان گلستان.
• امور بهره‌برداري و نظارت آب منطقه‌اي گلستان. (1378). گزارش بار رسوبي شن و ماسه رودخانه‌هاي استان.
• پيرانداخ، رشيد. (1383). شناسايي اصولي معادن شن و ماسه در سطح استان گلستان. نشريه سازمان مديريت و برنامه‌ريزي استان گلستان، 188، 158-1.
• شرکت مديريت منابع آب ايران. (1392). شرح خدمات همسان پتانسيل‌يابي منابع شن و ماسه، دفتر مهندسي رودخانه و سواحل.
• معاونت بهره‌برداري و حفاظت آب منطقه‌اي گلستان. (1385). گزارش مقدار بار کف ساليانه و برداشت‌هاي مصالح شن و ماسه رودخانه‌اي استان گلستان. گرگان: شركت آب منطقه‌اي گلستان.
• معاونت حفاظت و بهره‌برداري آب منطقه‌اي گلستان. (1394). بانک اطلاعات آمار مجوز برداشت شن و ماسه از رودخانه‌هاي استان گلستان. گرگان: شركت آب منطقه‌اي گلستان.