قنات‌ ها

قنـات ‌ها        Qanats

سطح آب زیرزمینی در استان گلستان، برخلاف بسیاری از استان‌های کشور بالاست. بنابراین، عمق دسترسی به آب شیرین در این استان کمتر است، در نتیجه، نسبت به سایر استان‌ها نیز قنات‌های استان از عمق کمتری برخوردارند. همچنین، با توجه به این‌که شرایط برای حفر این قنات‌ها آماده بوده است، تعداد آن‌ها نسبت به وسعت و جمعیت استان، بیشتر از سایر استان‌هاست. معمولاً نوع خاک‌های منطقه نیز نرم و حفاری در آن‌ها بسیار راحت‌تر از قنات‌هایی است که در بسیاری از استان‌ها در زمین‌های سخت و حتی در برخی اوقات، در زمین‌های سنگی حفر شده‌اند. یکی از علل تخریب سریع‌تر این قنات‌ها، سست و ضعیف بودن زمین‌هایی است که در آن‌ها قنات احداث شده، زیرا این مسأله، سبب ریزش و تخریب دیواره‌ی قنات‌ها شده است. همچنین، این عامل یکی از علل وجود رسوب بیش از حد در داخل قنات‌هاست.

با توجه به فاصله کم دشت و کوهستان و شیب مناسب، طول قنات‌ها کم شده است. برای این که به افزایش آبدهی قنات بیفزایند، برخی از این قنات‌ها دو رشته‌ای یا سه رشته‌ای حفر می‌شدند. 

قنات‌ها معمولاً یا به نام صاحب قنات یا به نام منطقه‌ای که در آن قرار داشته‌اند، نام‌گذاري مي‌شد. وقف قنات در فرهنگ مردم استان، جایگاه ویژه‌ای داشته است. مردم این منطقه، با وقف قنات‌هاي مختلف، منافع آن را به امور مذهبی هدیه می‌کردند. به عنوان نمونه، «میرزامحمدحسین هروی شش‌دانگ کل قنات حاجی علی‌رضا را در قریه دنگلان خواجه وقف بر خادم مسجد استرآباد کرده است.» در برخی از این وقف‌نامه‌ها، قنات‌ها را پس از وقف بر اولاد ذکور و پس از انقراض آنان، بر تعزیه‌داری امام حسین(ع) و برخی نیز بر زوار امام رضا(ع) وقف شده‌اند.

برخی از وقف‌نامه‌ها نیز وقف برای عزاداری چهارده معصوم (ع) شده‌اند. آب آشامیدنی مردم شهر گرگان نیز از دو قنات وقفی سرچشمه و سرخواجه تأمین می‌شد.

در بلوک انزان، آب آشامیدنی روستاها، از رودخانه‌ها و چشمه‌ها و از 4 رشته قنات بوده است. در بلوک سدن رستاق استرآباد، تقريباً آب آشامیدنی همه روستاها، از قنات تأمین می‌شد. این قنات‌ها 36 رشته بودند. بیشترین تعداد قنات‌ها، در روستاهای چهارده و نودیجه با تعداد سه رشته قنات بوده است. آب آشامیدنی روستاهای شاده (اسلام آباد)، کلاجان سادات، گرجی‌محله، ورسن و چالکی، از دو رشته قنات و در بلوک استرآباد رستاق نیز آب آشامیدنی روستاها از رودخانه‌ها، چشمه‌ها و از 70 رشته قنات تأمین می‌شد.

در این بلوک، بیشترین تعداد قنات را روستاي سرخنکلاته داشت که علاوه بر استفاده از رودبار جُوزوَلی (یکی از سرشاخه‌های رودخانه گرمابدشت)، از سی‌ و چهار رشته قنات برای آب آشامیدنی و کشاورزی استفاده می‌کرد. آب آشامیدنی روستاهای اترک‌چال، شمس‌آباد و نصرآباد، از چهار رشته قنات و آب آشامیدنی روستاهای ولیک آباد، کُماسی، علی‌آباد کنارشهر، رستم‌کلاته و سیاه‌تلو از سه رشته قنات بوده است. البته این قنات‌ها معمولاً برای كارهاي کشاورزی نیز استفاده می‌شد.

آب آشامیدنی کوهپایه‌ها، به علت فراوانی چشمه‌سارها، از چشمه‏ها و آب آشامیدنی در بلوک کتول نیز علاوه بر رودخانه‌ها و چشمه‌ها، از 5 رشته قنات تأمین می‌شد. در بلوک فندرسک و رامیان نیز 5 رشته قنات، به کمک رودخانه‌ها و چشمه‌ها، آب آشامیدنی روستاها را تأمین می‌کردند.

آمار قنات‌هاي این منطقه در هر دوره دچار تغییرات فراوانی شده که البته درصدی از آن مربوط به خطای آماری است. برخی از قنات‌ها با مرمت، پر آب، در بعضی اوقات نیز بر طول آن‌ها افزوده شده یا با تخریب میله‌ي چاه‌ها، برخی از قنات‌ها کم آب شده‌اند. با پیدایش چاه‌های جدید، تعداد قنات‌ها روز به روز کمتر شد و بر اثر بهره‌برداری زیاد از آب‌های زيرزميني، قنات‌های بسیاری خشک شدند. البته به علت بالا بودن سطح ایستابی آب، همان مادر چاه‌های مخروبه نیز با وجود تخریب، به میزان کمی آبدهی داشتند، ضمن این‌که خشکسالی‌ها بر روی آبدهی چاه‌ها تأثیرگذاشتند.

اولین آماربرداری موجود، مربوط به سال 1352ش است. در این آماربرداری، طول مجموعه قنات‌ها 160/219 کیلومتر و تعداد آن‌ها 438 رشته بود که 6/109 میليون مترمکعب تخلیه سالانه آب داشته‌اند. طولانی‌ترین قنات با طول 3000 متر، قنات میان‌آباد گرگان، پرآب‌ترین آن، قنات نیازمحمد، قَره بلاغ با آبدهی30 لیتر در ثانیه و عمیق‌ترین مادرچاه نیز با 25 متر عمق، مربوط به قنات مرگدری روستای علی‌آباد کنارشهر در شهرستان گرگان بوده است. آمار قنات‌هاي آزادشهر، کلاله و رامیان موجود نیست. شهرستان گرگان با تعداد 243رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌ و روستای قلی‌آباد با 32 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای پیرامون شهر گرگان داشت. پس از گرگان، شهرستان علی‌آباد دارای 137رشته قنات بود. روستای شغال‌تپه (آزادتپه) با 27 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای علی‌آباد داشت. پس از آن به ترتیب، شهرستان آق‌قلا با 31 رشته، شهرستان مینودشت با 12رشته، شهرستان کردکوی با 7 رشته، شهرستان بندرگز با 6 رشته و پس از آن، شهرستان گنبد با دو رشته قنات قرار داشتند.

دومین آماربرداری مربوط به سال 1366 است. در این آماربرداری، طول مجموعه قنات‌ها 418/395 کیلومتر و تعداد آن‌ها 638 رشته بود که 1/123 میليون مترمکعب تخلیه سالانه داشته‌اند. طولانی‌ترین قنات با طول 4000 متر، قنات شاهرخ تگک امام عبدالله کلاله، پرآب‌ترین آن، قنات گِرایلی تگک امام عبدالله کلاله با آبدهی70 لیتر در ثانیه و عمیق‌ترین مادرچاه نیز با 30 متر عمق، مربوط به قنات پاآب سرخنکلاته است. در این آماربرداری، شهرستان علی‌آباد با تعداد 253 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌ و روستای بلوک غلام با 32 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای پیرامون شهر علی‌آباد داشت. پس از شهرستان علی‌آباد، گرگان دارای216رشته قنات بود. روستای معصوم‌آباد با 31 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای پیرامون شهر گرگان داشت. پس از آن به ترتیب، شهرستان‌های گنبد با 35 رشته، مینودشت با 31 رشته، رامیان با 29رشته، کردکوی با 24 رشته، کلاله با 16رشته، آزادشهر با 14 رشته، آق‏قلا با 13رشته و پس از آن، شهرستان بندرگز با 7 رشته قنات قرار داشتند.

سومین آماربرداری در سال 1374 انجام شده است. در این آماربرداری، طول مجموعه قنات‌ها 670/178 کیلومتر و تعداد آن‌ها 286 رشته بود که 56/55 میليون‌مترمکعب تخلیه سالانه داشته‌اند. طولانی‌ترین قنات با طول 5000 متر، قنات حاج علی اسلامی وحدت، پرآب‌ترین آن، قنات خواجه دنگلان با آبدهی60 لیتر در ثانیه و عمیق‌ترین مادرچاه نیز با 30 متر عمق، مربوط به قنات پاآب سرخنکلاته بود. شهرستان گرگان با تعداد117رشته قنات، بیشترین تعداد قنات و سرخنکلاته با 18 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای پیرامون شهر گرگان داشت.

پس از گرگان، شهرستان علی‌آباد دارای 88 رشته قنات بود. روستای شغال‏تپه (آزادتپه) با 9 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای پیرامون شهر علی‌آباد داشت. پس از آن به ترتیب، شهرستان آق‌قلا با 14رشته، شهرستان کلاله با 12رشته، مینودشت با 10 رشته، رامیان با 10 رشته، آزادشهر با 9 رشته، بندرگز با 8 رشته، کردکوی با 4 رشته و پس از آن، شهرستان گنبد با 3 رشته قنات قرار داشتند. 

چهارمین آماربرداری مربوط به سال 1382 است. در این آماربرداری، طول مجموعه قنات‌ها 500/226 کیلومتر و تعداد آن‌ها 312 رشته بود که 6/40 میليون‌ مترمکعب تخلیه سالانه داشته‌اند. در این آماربرداری، شهرستان گرگان با تعداد 116 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات و شهر سرخنکلاته با 17رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای پیرامون شهر گرگان داشت. پس از آن، شهرستان علی‌آباد دارای 65 رشته قنات بود. روستای قره‌بلاغ با10رشته قنات، بیشترین تعداد قنات را در روستاهای پیرامون شهر علی‌آباد داشت. پس از آن به ترتیب، شهرستان رامیان با 46 رشته، شهرستان مینودشت با 18 رشته، شهرستان آق‌قلا با 13رشته، شهرستان کلاله با 12رشته، شهرستان کردکوی با 11رشته، شهرستان بندرگز با 8 رشته و پس از آن، شهرستان گنبد با 6 رشته قنات قرار داشتند.

خشکسالی‌های پیاپی، برداشت بی‌رویه از سفره‌هاي زيرزميني و بهره‌برداری نادرست، موجب پایین افتادن سطح آب زیرزمینی، کم شدن آب قنات‌ها و در بسياري مواقع، سبب خشک شدن آن‌ها می‌شود. اگر خشک شدن قنات فقط به علت  خشکسالي  باشد، مي‌توان با لايروبي قنات و نيز کف‌شکني، قنات را از خشک شدن نجات داد. گاه به دليل فقر مالي يا عدم توافق مالكان با هم، تعلق قنات به افراد مختلف و وراث متعدد، كمبود مقني ماهر، مهاجرت مالكان قنات به شهر و مسائل دیگر، كار لايروبي قنات به عقب می‏افتد و موجب خشك و باير شدن آن مي‌شود.

تا سال 1385، تعداد کل قنات‌هاي فعال استان، 197 رشته و طول آن‏ها 23/210 کیلومتر بوده است. این قنات‌ها، 5/3917 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کردند. شهرستان گرگان با تعداد 71 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌ها را داشت. طول کل قنات‌های این شهرستان، 51/46 کیلومتر بود. این قنات‌ها در حال حاضر 735 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. شهر سرخنکلاته با 18 قنات، بیشترین قنات‌های فعال شهرستان گرگان را دارد. پس از آن به ترتیب، معصوم‌آباد با 14 رشته، میان‌آباد با10 رشته، گوزن فارس با 6 رشته، تخشی محله با 3 رشته، کفشگیری و مریم‏آباد با 2 رشته قنات، دارای بیشترین قنات‌هاي فعال شهرستان هستند. در حومه شهر جلین و روستاهای شمس‌آباد، کلاجان سادات، قلی‌آباد، حسین‌آباد، نوده شریف، رستمکلاته، للدوین، چهارباغ، چوپلاني، تقی‌آباد، چهارچنار و آلوکلاته نیز یک رشته قنات فعال وجود دارد. قنات خلیلی در حومه شهر جلین با1500 متر طول، 24 متر عمق و 9 لیتر بر ثانیه آبدهی، طولانی‌ترین قنات در حال بهره‌برداری شهرستان گرگان است.

پس از آن، شهرستان رامیان با 36 رشته قنات فعال قرار دارد. طول کل قنات‌ها، 8/25 کیلومتر است. این قنات‌ها در حال حاضر 512 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. حومه شهر دلند و روستای سعدآباد با 5 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارند. پس از حومه شهر، خان‌ببین و روستای کلو با 4 رشته قنات و روستاهای کلوکن و مازیاران و نقی‌آباد با 3 رشته و روستای زینب‌آباد با 2رشته، به ترتیب داراي بیشترین قنات‌هاي فعال این شهرستان هستند. در روستاهای دارکلاته، حسین‌آباد تپه‌سری، شیرآباد، الله‌آباد و سنگستان نیز یک رشته قنات فعال وجود دارد. مهم‌ترین قنات این شهرستان، قنات علی مردانی مازیاران با 1500 متر طول، 14 متر عمق و 9 لیتر بر ثانیه آبدهی است.

پس از آن، شهرستان کلاله با 21 رشته قنات قرار دارد. طول کل قنات‌ها، 2/47 کیلومتر است. این قنات‌ها در حال حاضر 840 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستای ابوذر، حر و حیدرآباد با 3 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارند. پس از آن‌ها، روستاهای سد چمران، امان‌خواجه، کنگور و روستای گرایلی با 2 رشته قنات، روستاهای طوقی وحدت، بارانی و حاج علی اسلامی با یک رشته قنات قرار دارند. پس از آن، شهرستان‌های علی‌آباد و مینودشت با تعداد 15 رشته قنات در رتبه بعدی قرار دارند.

طول کل قنات‌های شهرستان علی‌آباد، 8/21 کیلومتر است. در حال حاضر، این قنات‌ها 210 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستای حاجی‌کلاته با 4 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارد.

طول کل قنات‌های شهرستان مینودشت، 2/32 کیلومتر است. در حال حاضر، این قنات‌ها 750 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستای محمدآباد با 3 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارد.

شهرستان آزادشهر 11 رشته قنات فعال دارد. طول کل قنات‌های این شهرستان، 5/10 کیلومتر است. در حال حاضر، این قنات‌ها 316 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستای ازدارتپه با 3 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارد.

شهرستان کردکوی 10 رشته قنات فعال دارد. طول کل قنات‌های شهرستان کردکوی 8/10 کیلومتر است. در حال حاضر، این قنات‌ها 323 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستاهای یساقی و دنگلان با 3 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارند.

شهرستان بندرگز 9 رشته قنات دارد. طول کل قنات‌های شهرستان بندرگز، 21/4 کیلومتر است. در حال حاضر، این قنات‌ها 110 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستای سوته‌ده با 3 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارد.

شهرستان آق‌قلا 5 رشته قنات دارد. طول کل قنات‌های شهرستان آق‌قلا، 42/5 کیلومتر است. در حال حاضر، این قنات‌ها 45 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستای پیرواش با 2 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارد.

کمترین تعداد قنات‌ها در شهرستان گنبد با 4 رشته است. طول کل قنات‌های شهرستان گنبد، 6/2 کیلومتر است. در حال حاضر، این قنات‌ها 76/5 هکتار از زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کنند. روستای ایگدرعلیا  با 3 رشته قنات، بیشترین تعداد قنات‌های فعال این شهرستان را دارد.

…

منابع:

• امور آبیاری  ناحیه گرگان و گنبد. (1352). گزارشات منابع آب‌های زیرزمینی منطقه گرگان.  گرگان: شرکت سهامی آب منطقه ای گلستان.

• سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان. (1385). گزارش مطالعات شناسایی قنات های استان گلستان (جلد اول). گرگان: مؤلف.

• سازمان جهادكشاورزي استان گلستان. (1385). گزارش مطالعات شناسايي قنات‎هاي استان (جلد 2). گرگان: مؤلف.

• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 7، چاپ 2). تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

• شرکت مشاور برگاب. (1374). گزارشات منابع آب‌های زیرزمینی منطقه گرگان و گنبد. گرگان: آب منطقه‌ای مازندران و گلستان.

• صلبی، محمدعلی. (1389). حفاظت و بهره‌برداری قنات. گرگان: سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان.