حاجی امان

حاجی‌ امان

Haji aman

روستایی در دهستان پالیزان، بخش مرکزی شهرستان مراوه‌تپه، استان گلستان.

این روستا در 29 کیلومتری ‌شرق مراوه‌تپه، در طول جغرافیایی 3ً 16َ °56 و عرض جغرافیایی 51ً 54َ °37 و در ارتفاع 319 متری از سطح دریا قرار دارد.[1]  روستای آق‌قلا و موقعیت‌های طبیعی ساری‌تخته و رودخانه‌ی ‌اترک از شرق، روستای قوشه‌تپه و موقعیت طبیعی  آخون‌دره از غرب، روستای قازنقایه و موقعیت‌ طبیعی رودخانه‌ی ‌اترک از شمال و ارتفاعات هونکی از جنوب، چهار طرف روستا را احاطه نموده‌اند.[2]  ژنرال‌ سرپرسی‌سایکس پس از عبور از این ناحیه در سال 1280ش، در کتاب خود می‌نویسد: «به کتل هُنکی/ هونکی رسیدیم که ارتفاع آن 1036 متر بود».[3]  این روستا را  در گذشته به نام باباخان هم می‌شناختند که از بنیانگذاران روستای قازنقایه بوده است.

درباره‌ی دلیل نامگذاری روستا نقل مستندی وجود ندارد. بنابر اظهارات بزرگان روستا نام روستا برگرفته از نام یکی از بنیانگذاران روستا به اسم حاجی‌امان است. ساکنان این روستا همگی از فرزندان و نوادگان وی و باباخان هستند. بررسی پیشینه‌ی روستا بیانگر آن است که فردی به نام جماخان به همراه افرادی با نام‌های آنه‌منگلی و آباقره حدود سال 1275ش، از روستای قزل‌امام‌ ترکمنستان به روستای قارری‌باغ در خراسان مهاجرت کردند. پس از گذشت چند سال از اقامت آنان  گسترش بیماری‌ قزلجه‌ماما باعث مرگ و میر افراد شد، بنابراین حدود سال 1290ش، به روستای قازنقایه‌ی کنونی وارد شدند و این روستا را تاسیس نمودند. پس از فوت جماخان در سال 1320ش، فرزندش باباخان از این روستا جدا شد و در جنوب روستای فعلی آق‌قلا سکونت گزید و این منطقه به باباخان مشهور شد. آنها حدود  چهل سال در این محل بودند تا این که سال 1360ش، در محل کنونی استقرار یافتند و نام روستا نیز به حاجی‌امان تغییر یافت.[4] 

جماخان از بنیان‌گذاران روستای قازنقایه جزو افراد نامدار این روستا شناخته می‌شود. او در مقام امنیه‌ی رضاشاه نیز خدمت کرده است. بنا بر اظهارات حاجی‌امان‌آخوند قزل، املاک این منطقه از قازنقایه تا پست‌دره و آق‌لر به نام وی با کد 172 شماره‌گذاری شده‌اند. باباخان،[5]  هم جزو سرشناسان این روستاست. او فردی تحصیل کرده بود و در قرناوه به عنوان معلم به تدریس می‌پرداخت‌. مرحوم عیدآخوند جزو شاگردان او بود. حاجی‌امان نیز از افراد صاحب نام روستاست. او در راه‌اندازی و تعمیر آسیاب‌های آبی مهارت داشت.[6]

مردم این روستا به ترکمنی صحبت می‌کنند. آنها مسلمان، حنفی مذهب از طایفه‌ی گوکلان و از تیره‌ی قزل هستند. وامبری سال 1242ش، در میان ترکمن‌ها بود.  او گوکلان‌ها را به ده گروه تقسیم کرده و در گروه سوم به طایفه‌ی قایی اشاره کرده که این طایفه را شامل تیره‌های جان‌قوربانلی، ارککلی، قزل، آق‌اینجیک، تکنجی، بوقجا، قودانا، لمک، قانیاس (قارناس) و داری دانسته است.[7]

جماخان، بنیان‌گذار اصلی این روستا و روستای قازنقایه مروّج کشاورزی در منظقه بود. جماخان نخستین کسی بود که به کشاورزی در منطقه اهمیت داد و  با هدف گسترش کشاورزی به کانال کشی زمین‌های کشاورزی از رودخانه‌ی اترک مبادرت کرد و آغازگر کشت شالی در این ناحیه بود.  حدود دویست هکتار زمین کشاورزی در روستا وجود دارد. گندم، جو، شالی و هندوانه از جمله محصولات کشاورزی روستاییان است. کشت شالی در حاشیه‌ی رودخانه‌ی‌ اترک انجام می‌شود. آبیاری شالی‌ها با چاه صورت می‌پذیرد. امروزه پرورش دام در این روستا انجام نمی‌شود اما در خانه‌‌های روستاییان سه تا چهار گاو نگهداری می‌شود. کاشت درختان میوه همچون  انار و انگور در سال‌های اخیر مورد توجه اهالی قرار گرفته است.[8]

طوی یا عروسی، عیدین قربان و فطر، اقامه نماز تراویح، مراسم یارمضان، مولودخوانی، تفسیرقرآن، آغیزآچار/ افطاری، یوور و آق‌آش از جمله رسوم مردم روستاست. تاره‌بافی، بالاک‌دوزی و قولانگ‌بافی جزو صنایع دستی رایج در بین زنان و دختران روستاست.

چکدرمه، اون‌آشی، بلکه، بولاماق، قایش، قطاب و چای‌چورفا از جمله غذاهای مورد توجه روستاییان است. گلیم‌پرچک، چورم، قاچرلی، دوز، آششیق، یوزگ و گورش چند نمونه از بازی‌های بومی مردم این روستاست که امروزه رونق زیادی ندارد. بازی و سرگرمی مخصوص بزرگسالان که بیشتر در عروسی‌ها برگزار می‌شد بازی یوزگ نام داشت که بازی‌کنان خاص خود را داشت.[9]

در حال حاضر برخی از روستاییان همچنان در خانه‌های کاهگِلی زندگی می‌کنند، هر چند در سال‌های اخیرخانه‌های آجری با سقف حلب، ایرانیت و ایزوگام نیز ساخته می‌شود.  هم اکنون ساختمان‌ها تحت نظارت مهندسین و با شناژ و میلگرد احداث می‌گردد.

این روستا تا سال 1375ش، بخشی از دهستان مانه در شهرستان بجنورد به حساب می‌آمد. پس از سرشماری سال 1375ش، به استان مازندران ملحق شد که آمار جمعیتی آن در جدول زیر آمده است. در سرشماری سال‌های 1385ش، و 1390ش، از این روستا نامی نیامده است.

آمار جمعیتی روستا براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن به شرح زیر است:[10]

نخستین مسجد روستا به پیشنمازی حاجی‌امان‌آخوند قزل در سال 1368ش، و با کمک بزرگان و اهالی روستا ساخته شد. با تخریب بنای قدیمی مسجد در سال 1386ش، ساختمان کنونی بنا شد. سال 1372ش، حاجی‌امان‌آخوندقزل مکتب‌خانه‌ی برادران و خواهران روستا را راه‌اندازی نمود که همچنان فعالیت این مکتب‌خانه ادامه دارد. نخستین آموزگار روستا سال 1371ش، در منزل صدیق قزل، خانم تاج‌ بی‌بی‌پورانجنار با هفت دانش‌آموز آموزش رسمی را آغاز کرد. پس از آن سال مردم روستا دو اتاق را برای آموزش و اقامت آموزگاران ساختند. سال 1385ش، ساختمان آجری کنونی بنا شد. پیشتر دانش‌آموزان برای تحصیل به روستای قازنقایه می‌رفتند. مراجعت می‌کردند. گازرسانی (1395ش)، برق (1363ش)، جاده‌ی آسفالت، آب لوله کشی از چشمه جماخان و دکل‌صدا وسیما از جمله امکانات موجود در روستاست.[11]

منابع:

• با حساب https://www.bahesab.ir/map/geographic
• سایکس، سرپرسی.(1363). سفرنامه ژنرال سرپرسی سایکس. ترجمه: حسین سعادت نوری. تهران: لوحه. 486ص.
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت‌وگو  با حاجی ‌ارازملا قزل و حاجی‌امان آخوند قزل. (11/9).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت‌وگو با حاجی‌امان آخوند قزل (پیشنماز روستا). (11/9).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت‌وگو با حاجی‌امان آخوند قزل و خدای بردی حسین زاده. (11/9).
• مرکز آمار ایران https://www.amar.org.ir/
• وامبری، آرمینیوس. (1374). سیاحت درویش دروغین (چاپ پنجم). ترجمه: فتحعلی خواجه نوریان. تهران: علمی و فرهنگی. 557ص.