لمسک
لمسک Lemesk
روستایی در دهستان روشنآباد، بخش مرکزی شهرستان گرگان، استان گلستان.
این روستا در موقعیت جغرافیائی عرض 49ً 50َ 36° و طول 20ً 20َ °54 واقع شده است. ارتفاع این روستا از سطح دریا 59 متر میباشد. روستای لمسک در فاصلهی پنج کیلومتری غرب گرگان قرار دارد.[1]
لِمسک، لیمسک[2] و لیموسک[3] از شمال به زمینهای کشاورزی و روستای قلندرمحله، از جنوب به جادهی سراسری گرگان- ساری، از غرب به زمینهای کشاورزی و روستای ورسن و از شرق به زمینهای کشاورزی و روستاهای فتحه باغ و عیسی محله منتهی میگردد.
تپهای تاریخی با نام «تپه لمسک» در اطراف زمینهای کشاورزی دهکدهی لمسک[4] دیرینگی زندگی را در این منطقه نشان میدهد. قدمت این تپه به هزارهی اول ق.م و دورهی اسلامی میرسد. این اثر تاریخی سال 1346 با شمارهی 740 ، در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.
در کتاب تاریخ جرجان میخوانیم: «ابوالقاسم یوسف بن عبدالله زجاجی، هشت روز باقی مانده از ماه رمضان سال 415 قمری در سن 63 سالگی در استراباد فوت شد. جسد او را به دهکده لیموسک که در یک فرسخ و نیمی استراباد است بردند و دفن کردند.»[5]
در وقفنامهی خواجه مظفرالدین بتکچی (سال 919 ق)، دربارهی این روستا این گونه نوشته شده است: «قریه لمیسک که در تصرف سیادت مآبی امیرسید حسن بن السید المرحوم امیر سید علی نقی است و شرکا»[6].
در وقفنامهای دیگر (سال 1234ق) این چنین آمده است: «همگی و تمامی دو دانگ و نیم کامل از کل ششدانگ و نیم ربع از یک ربع و یک سهم از بیست و یک سهم از نیم دانگ قریه لمسک سدن رستاق را وقف بر چهار مدرسه مفیدیه و عمادیه و دارالشفاء و صالحیه نموده که حاصل و منافع آن را بعد از وضع اخراجات ملکی صرف آب و آش و طعام و سوخت و شمع و چراغ مجلس عزا کنند»[7]
در مبایعهنامچهای که در سال 1268ق، تنظیم گردیده، گوهر خانم دختر عبدالله خان قاجار از طایفهی غرامصالو سهام و حصبههای خود را از قرای ... و دو سهم نیم از یازده سهم از سه ربع از یک دانگ از کل ششدانگ لمسک به مبلغ نوزده تومان وجه رایج سلطانی به برادر خود جعفرقلی خان قاجار فروخته است.[8] در همین مبایعهنامچهی محدود، روستای لمسک به این صورت توصیف شده است: «حد جنوبی شارع عام، حد شمال متصل به قلندرمحله و لله فن، حد شرقی متصل به عیسیمحله و حد مغربی متصل به ورس[9] ]ورسن[» است. در استشهاد نامچهای به سال 1310ق، نامی از طیب حسین لمسکی آمده که یک گواهی بر قنات مشهور استاد محمدی داده که در این گواهی تایید میکند این قنات به دست محمد ولیخان سردار حفر شده است.[10]
در دورهی قاجار روستای لمسک در بلوک سدن رستاق قرار داشت و جهانگردانی همچون چارلز فرانسیس مکنزی،[11] ملگونف[12] و رابینو[13] که در عصر قاجار از ولایت استراباد بازدید کرده بودند در یادداشتهای خود از این روستا نام بردهاند. در دوره قاجار، لمسک از سادات و قاجار ساکن شهر بود و آب مشروب آن از قنات تأمین می شد.[14] بر اساس گزارشهای مکتوب، در این روستا نیز ناامنیها و آشوبهای سالهای پایانی دورهی قاجارمشاهده شده است.[15]
قدیمیترین سندی که به جمعیت ساکن در روستای لمسک اشاره دارد به سال 1276ق، بازمیگردد. در این آمار، لمسک 50 خانوار با 232 نفر جمعیت داشت و از این تعداد مرد زن دار 50 نفر، زن شوهردار 59 نفر، مرد بی زن 22 نفر، زن بی شوهر 13 نفر، پسر صغر 42 نفر، دختر کبر 11 نفر، دختر صغر 35 نفر بودند.[16] در سال 1296ق، جمعیت روستا 230 نفر اعلام شد.[17]
جمعیت روستا در فاصله سالهای 1335 تا 1395 به این صورت است:[18]
|
سال |
خانوار |
جمعیت |
|
1335 |
* |
528 |
|
1345 |
132 |
700 |
|
1355 |
161 |
946 |
|
1365 |
314 |
1712 |
|
1375 |
412 |
1908 |
|
1385 |
421 |
1831 |
|
1390 |
473 |
1635 |
|
1395 |
493 |
1449 |
تمامی ساکنان روستای لمسک مسلمانند و از مذهب تشع پیروی مینمایند و با گویش تبری صحبت میکنند. نامهای خانوادگی تازیکه، عرب، پهلوانی، رایجی، جعفری و حسینی در بین مردم این روستا کاربرد بیشتری دارد. مردم لمسک به کشاورزی و دامپروری اشتغال دارند. نزدیک به 2500 هکتار زمین[19] مسطح و هموار با نامهای کچزی و سنگ ماه روئه در این روستا موجود است. آبیاری این زمینها با چاه صورت میپذیرد. گندم، کلزا، دانههای روغنی، شالی و محصولات باغی از جمله مرکبات، مهمترین محصولات کشاورزان این روستاست. پرورش گوسفند به شکل سنتی و پیشرفته نیز در لمسک انجام میشود. آب، برق، تلفن و گاز لولهکشی، یک باب مسجد، فاطمیه، زینبیه، دبستان، سالن و زمین ورزشی، خانه و مرکز بهداشت، پُست بانک و شرکت تعاونی پیوند از جمله امکاناتی است که در اختیار مردم لمسک قرار دارد. یک گورستان قدیمی هم در جنوبی این روستا وجود دارد. بقعهی «معصوم زاده پنج تن» به همراه درخت زیتون در یک محوطهی چهار هکتاری قرار دارد.
رابینو در توصیف بنای معصومزاده مینویسد: «امامزاده پنج تن را که بنای مربع شکل با دو اطاق داشت در طرف چپ دیدیم کتیبهای بر بالای در ورودی حاکی است که امامزاده معروف به پنج تن در سال 1223 هجری به وسیله ملاشمس علی اهل لمسک تعمیر یافت. در ورودی از چوب منبت کاری ولی از نوع کار به مراتب پستتر از سایر کارهایی بود که تا آن زمان دیده بودیم و کتیبه بی تاریخی داشت حاکی از این که آن در، به امر علی بن شمس الدین ساخته شده و عمل استاد محمد بن یادگار ساروی ساکن حسین آباد بوده و در زیر مقبره چوبی پنج قبر قرار داشت».[20]
دکتر منوچهر ستوده دربارهی بنای امامزاده مینویسد: «بنای اصلی از خارج هشت ترک و بام آن سفال سراست. بنا از داخل چهار ضلعی است به ابعاد 5/4×6 متر قبری در وسط بناست که روی آن کاشیکاری و بدنه های آن سفید کاری است. درازی آن 305 و پهناش 192 و بلندیش 106 سانتیمتر است. دو پنجره مشبک چوبین در دو طرف غربی و شرقی است که آلتهای آنها در حال ریختن است. سقف بنا پلورکشی و از بالا تخته کوبی است. دو طاقچه در دو دیوار شمال و جنوبی و دو جاچراغی در دیوارهای شمالی و غربی است...»[21] در سالهای اخیر و با کمک مردم روستا در این قبرستان، یک باب مسجد ساخته شده است. بیشترین گسترش روستا به سمت جنوب است (هرچند وجود قبرستان مانع است) و اجرای طرح هادی و ساخت و سازهای متعدد بافت روستا را تغیر داده است. در جنگ تحمیلی ایران و عراق (67-1359) 14 نفر از اهالی روستا به شهادت رسیدند.
[1] .سازمان نقشه برداری کشور.
[2] .ستوده، ( ج6 ،1377)، ص281.
[3] .همان، (ج5 )، ص238.
[4] .همان، ص252.
[5] .همان، ص238.
[6] .همان، (ج6)، ص281.
[7]. همان، (ج8)، ص194.
[8] .همان، ص594.
[9] .همان، ص595.
[10] .همان، (ج7 )، ص287.
[11]. مکنزی، (1359)، ص.183.
[12] . ملگونف، (1364)، ص67.
[13] . رابینو، (1383)، ص192.
[14] . ذبیحی، (1363)، ص247.
[15] . مقصودلو، (1363)، صص197،230،257،587،688 و 833.
[16] . قورخانچی، (1360)، ص112.
[17] .ذبیحی، (1363)، ص247.
[18] .مرکز آمار ایران
[19] تازیکه. (23/11/1401)
[20] رابینو، (1383)، ص116
[21] . ستوده، (ج 1377،5) ص244.
منابع:
- ذبیحی، مسیح. (1363). گرگان نامه. تهران: نشر تاریخ ایران.
- رابینو، یاسنت لوئی. (1383). مازندران و استراباد. ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- سازمان نقشه برداری کشوری، پایگاه ملی نامهای جغرافیایی ایران. قابل دسترسی در: https://gndb.ncc.gov.ir
- ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلدهای پنجم، ششم و هفتم). تهران: انجمن آثار مفاخرفرهنگی ایران.
- ستوده، منوچهر. 1379. از آستارا تا استارباد (جلد هشتم). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- قورخانچی، محمدعلی.(1360). نخبه سیفیه. به کوشش: منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان. تهران: نشر تاریخ ایران.
- مرکز آمار ایران. درگاه ملی. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن قابل دسترسی در: https://www.amar.org.ir
- مرکز دانشنامه گلستان. (1401). گفت و گو با کریم تازیکه (دهیار روستای لمسک). (23/11).
- مقصودلو، حسینقلی (وکیل الدوله). (1363). مخابرات استراباد. به کوشش: ایرج افشار. تهران: نشر تاریخ ایران.
- مکنزی، چارلز فرانسیس. (1359). سفرنامه شمال. تهران: نشر گستره.
- ملگونف. (1364). سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر. تصحیح، تکمیل و ترجمه: مسعود گلزاری. تهران: انتشارات دادجو.