بالاجاده

بالاجاده                   Bālājādde

روستایی واقع در دهستان سدن رستاق غربی، بخش مرکزی شهرستان کردکوی، استان گلستان.

بالاجادّه، بالاجاده، بال جعده[1] و به گویش محلی، «بال جاده» در هفت کیلومتری جنوب شرقی شهرستان کردکوی و در موقعیت جغرافیائی عرض  39ً    45َ  °36 و  طول  23ً   10َ  54° قرار دارد. ارتفاع این روستا از سطح دریا 144 متر است .[2] روستای بالاجاده از جنوب به جنگل‌های هیرکانی، از شمال به مزارع کشاورزی و جاده‌ی قدیم شاه عباسی (گرگان- کردکوی)، از شرق به روستای قلندرآیش و از غرب به مزارع کشاورزی منتهی می‌شود. وجود تپه‏های بالده، بانکلاته، نرگس تپه، سُزدار، لمبک، نوردله، انارتپه، مزایش، تپه لرگی و تپه درجه و نیز قلعه‌های شاه‌نشین، قصران و تاق‌بند از زندگی افرادی در این محدوده حکایت می‌کند که این منطقه را برای قشلاق خود برمی‌گزیدند تا به دامداری بپردازند.

گبران شهر، بانکلاته (بانوکلاته)، قصر کشته، تانارستان، کانه خل (کهنه آبادی) سورم سرا، تاق بن، بالده و... بالاجاده سکونتگاه این مردم بوده است.»[3]

نام بالاجاده به بالاده باز می‌گردد. «پیدایی نام بالده (بالاده) و گاهی در دست نوشته‌ها بلده کوه (بالاده کوه) به میانه‌ی قرن سوم هجری بر می‌گردد چرا که مردمان جنوبی خزر را که در دامنه‌ها و کوهپایه‌ها می‌زیستند به جهت استقرار در مکان بلند و مرتفع، مردمان بالادشت و بالانشین گویند و نام بالاده بدین منظور آمده است.»[4] در همین راستا «واژه‌ی بالاجاده از زمانی کاربرد پیدا کرده که جاده‌ای در شمال محل کشیده شد و این همان، راه شاه عباسی است که در زمان شاه عباس اول صفوی و به نام او در سرتاسر مازندران و گرگان و بیشتر مناطق ایران کشیده شد.»[5]

گفته می‌شود نخستین ساکنان بالاجاده «ابتدا در محلی به نام کرکه سور در حوالی ییلاق درازنو بودند و سپس در مکانی که بعدها به نام خودشان یعنی مهدیان لیلم Lilem معروف شد، مستقر شدند. پس از آن به بالده (بالاده) آمده و در نهایت در قسمت جنوبی بالاجاده‌ی امروز ساکن شدند»[6] با برقراری امنیت و با وجود منابع لازم همچون مرتع، آب و... ، طوایف و گروه‌های دیگر از جمله قاجارها، اسبوها، بهرامی‌ها، یانه سری‌ها، اوغان‌ها (افغان‌ها) یزدی‌ها، سیاه‌ها و تمرتاشی‌ها در این روستا سکونت اختیار کردند. قدیمی‌ترین سند مکتوب درباره‌ی  بالاجاده، سنگ قبر شخصی به نام ملک گشتاسف است که از طایفه‌ی مهدیان بود. متن سند مورد اشاره به این شرح است: «انتفا ... الافناء الی دارالبقاء التوفی السعید المرحوم المعفور ملک ملک الامرا... الاکابر سیف ملک گشتاسف بن المغفور المغفور المبر ورملک معظم مجتبی ... ملک شمس الدین مهدییان طاب ثراه ... فی اوایل جمادی الاول فی تاریخ سنه ثلث خمسین و ستمائه».[7]

دکتر منوچهر ستوده به فردی با نام «الملک المعظم ملک شمس الدین 738 ق»، اشاره کرده که نامش بر روی سنگی فرسوده نوشته شده است.[8] 

بر اساس گزارش کتابچه‌ی نفوس مملکت استراباد، «مالکین قریه، آقایان قاجار ساکن همانجا و قدری از سادات ساکن شهر» معرفی شده‏اند.[9] سیاحانی که در عصر قاجار از استرآباد بازدید کردند، از جمله مکنزی،[10] ملگونف[11] و رابینو[12] از بالاجاده به عنوان یکی از روستاهای بلوک سدن رستاق نام برده‌اند. این روستا و محدوده‌های آن در سال‏های آغازین حکومت قاجار، گرفتار کشمکش‌های برآمده از این حکومت بود. چنانچه از حمله‌ی آقا محمدخان قاجار به بانکلاته (بانوکلا/بانکلا) سخن به میان آمده است.[13] علاوه بر این، روستای بالاجاده از نا امنی سال های پایانی قاجار نیز به دور نبوده است. طبق گزارش‌های حسینقلی مقصودلو (وکیل الدوله) دزدیده شدن مال (گاو و گوسفند) و به اسارت درآمدن از سوی ساکنین نواحی شمالی و نزاع در این دوره رواج داشته است.[14]

قدیمی‌ترین آمار جمعیتی بالاجاده متعلق به سال 1276ق، است. در این آمار، بالاجاده و قلندرآیش و120 خانوار و 579 نفر جمعیت داشت.  از این تعداد، مرد زن دار 120 نفر، زن شوهردار 136 نفر، مرد بی زن 45 نفر، زن بی شوهر 23 نفر، پسر صغر 123 نفر، دختر کبر 43 نفر، دختر صغر 89 نفر بودند.[15] در کتابچه‌ی نفوس مملکت استراباد، متعلق به سال 1296ق جمعیت بالاجاده 507 نفر برآورد شده است.[16]

آمار جمعیت این آبادی در سرشماری نفوس و مسکن ایران در فاصله‌ی سال‌های 95-1335 به شرح زیر است:[17]

تمام ساکنان روستای بالاجاده مسلمان (شیعه مذهب) هستند و با زبان فارسی به گونه‌ی تبری (گلکی) صحبت می‌کنند. نام‌های خانوادگی مهدیانی، کبیری، شهریاری، بنی‌هاشمی، فرخی، رایجی، حسنی، حسینی، منتظری، ساوری، بهرامی، زمانی، کابوسی، حاجی عیدی، یزدی، هزارجریبی و عشرستاقی بیشترین فراوانی را در بین ساکنان این روستا دارد. کشاورزی و دامداری شغل اصلی تمام مردم این روستاست. نزدیک به هزار هکتار زمین کشاورزی مسطح و غیر هم سطح در اختیار مردم بالاجاده است. گندم، کلزا، سویا، شالی و تولیدات باغی مهمترین دستاورد کشاورزان بالاجاده محسوب می‌گردد. آب مورد نیاز برای کشاورزان بالاجاده از زمان‌های قدیم از دو رودخانه‌ی (دِاُ و ...) تأمین می‌‌شد. از دهه‌ی هفتاد به بعد  آب‌بندان لمبک در غرب روستا تأمین کننده‌ی بخشی از آب مورد نیاز کشاورزان به شمار می‌آید. همچنین بخشی از آب زارعی توسط چاه تأمین می‌گردد.[18]

بالاجاده به لحاظ سیما «مستطیلی شکل است و اضلاع بلند آن در شرق و غرب آن واقع می‌باشد، سبب نیز وجود دو رودخانه فصلی شرق و غرب محل است.»[19] محلات روستای بالاجاده  عبارتند از: اسبوخل، یزدی خل، قجرخل، اوغان خل، بهرام خل[20]، زمانی خل و مهدیان خل. هرچند تعداد بیشتر خانه‏های روستا با سبک جدید ساخته شده‌اند اما  بناهایی با معماری قدیمی نیز در اینجا به چشم می‌آید. این بناها دارای سقف شیروانی با پوشش سفال و در دو طبقه است که در ساخت آن بیشتر از چوب جنگلی استفاده شده است. گسترش روستای بالاجاده بیشتر به سمت شمال (امتداد جاده ورودی) است.علاوه بر این در سال‌های اخیر، از سمت جنوبی نیز در حال گسترش است.

اهمیت بناهای قدیمی اعم از خانه، حمام و پل در کنار تپه‌ها و آثار طبیعی در داخل و اطراف بالاجاده سبب شد تا آثاری از این روستا در فهرست آثار ملی به ثبت برسد که اسامی آن به این شرح است:

بالاجاده دارای آب، برق، گاز و تلفن است.

این روستا پنج مسجد با نام‌های  جامع، حضرت ابوالفضل، مهدیه، صاحب الزمان و محبان الرضا دارد.  همچنین دو باب حسینیه با نام ‌های اعظم و هیأت ابوالفضلی، یک زینبیه و یک مکان برای هیأت حسینی در اختیار مردم قرار گرفته است. دبستان ، دبیرستان متوسطه‌ی اول و دوم (دخترانه و پسرانه) از امکانات آموزشی در این روستاست. پیشینه‌ی راه اندازی دبستان در این روستا از سوی کدخدایان و جمعی از اهالی به سال 1308 ش، باز می‌گردد.[21] این مدرسه در سال 1309 ش، فعالیت خود را آغاز کرد.[22] بالاجاده  از امکاناتی مانند پاسگاه انتظامی، پست‌بانک، دفترit، سرجنگلبانی، مخابرات، ساختمان شکاربانی و محیط زیست، یک درمانگاه با نام شهید کبیری، دو خانه‌ی بهداشت، سالن و زمین ورزشی و کتابخانه‌ی عمومی مستقل به نام فرهنگ بهره‌مند است. این روستا دو قبرستان در سمت شرق ، ییلاق اهالی بالاجاده، ارتفاعات درازنو واقع در جنوب دارد. در جنگ تحمیلی ایران و عراق (67-1359) 17 نفر از اهالی بالاجاده به شهادت رسیدند. چهره‌های نامدار بالاجاده عبارتنداز: آقایان محمدعلی شهریاری، کریم‌الله قائمی، جمشید قائمی، علی دانشور، شیخ حسن مهدوی، شیخ ابوالحسن فرخی و... .

منابع

• دهیاری روستای بالاجاده.
• ذبیحی، مسیح.(1363). گرگان نامه. تهران. شر بابک.
• رابینو.(1383). مازندران و استراباد. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
• سازمان نقشه برداری کشوری، پایگاه ملی نام‏های جغرافیایی ایران. قابل دسترسی در: https://gndb.ncc.gov.ir
• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد پنجم). تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
• قائمی، کریم الله و قائمی، جمشید. (1378). سورم‌سرا. تهران. انتشارات فکرت.
• قورخانچی، محمد علی. (1360). نخبه سیفیه. .به کوشش: منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان. تهران. نشر تاریخ ایران.
• مرکز آمار ایران. درگاه ملی. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن قابل دسترسی در: https://www.amar.org.ir
• مقصودلو، حسینقلی (وکیل الدوله). (1363). مخابرات استراباد. تهران. نشر تاریخ ایران.
• مکنزی، چارلز فرانسیس. (1359). سفرنامه شمال. ترجمه: منصوره اتحادیه (نظام مافی). تهران. نشر گستره.
• ملگونف. (1364). سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر. تصحیح، تکمیل و ترجمه: مسعود گلزاری. تهران. انتشارات دادجو.
• نوری، مصطفی و سرایلو، اشرف. (1394). اسناد تحولات فرهنگی گرگان و دشت( جلد اول). آموزش و پرورش گرگان. گرگان. نشر بنام.