دبستان خاقانی کفشگیری
دبستان خاقاني کفشگيري
(خاقاني کفشگيري)
Khaghani School
قديمي‌ترين و مهم‌ترين مدرسه در غرب شهرستان گرگان.
دبستان خاقاني کفشگيري1 در 15 کيلومتري شهرگرگان و در شمال روستاي کفشگيري (در منطقه‌ي خطيرآباد) واقع شده است. اين مدرسه براي اولين بار در سال 1307ش، در روستاي کفشگيري، در اتاقي جنب مسجد جامع، آغاز به کار کرد. سپس با افزايش تعداد دانش‌آموزان در چندين نوبت، به منزل علي‌جان شهرياري، ميرزاعباس فاميلي و محمدحسين شهرياري تغيير مکان داد و در سال 1317ش، به منزل محمد باقرخان سردار رفيع منتقل شد.
بعدها با ايجاد ساختمان مدرسه واقع در 2 کيلومتري شمال روستاي کفشگيري خطيرآباد، مدرسه به اين مکان منتقل شد. اين مدرسه‌ي به همت علي‌محمد خطيري، از اهالي روستاي کفشگيري راه‌اندازي شد2.
مدرسه‌ي خاقاني در مدت فعاليت خود، پذيراي دانش‌آموزان بلوک سدن‌رستاق (روستاهاي غرب شهر گرگان و شرق کردکوي) بوده است.
دانش‌آموزان بيش از 32 روستاي منطقه3، با پيمودن مسافت‌هاي دور و نزديک، براي تحصيل در اين مدرسه حاضر مي‌شدند. دانش‌آموزان با يونيفورم و کلاه، با ظاهري آراسته در دو شيفت صبح و عصر به فراگيري علم مشغول بودند.
دانش‌آموزان دبستان خاقاني کفشگيري، در سه سال اول (1311-1308) به علت نبود امکانات، در يک اتاق تحصيل مي‌کردند.4
در اين دبستان، علاوه بر تحصيل دانش‌آموزان روستاهاي منطقه، کلاس‌هاي پيش‌دبستاني نيز هم‌زمان براي نوآموزان برگزار مي‌شد و خانواده‌ها موظف بودند دانش‌آموزان را براي فراگرفتن سواد به مکتبخانه بفرستند. ساعت کار مکتبخانه بعد از تعطيلي مدرسه و در ساعات 7-5 بعدازظهر بود. در سال‌هاي اول، دانش آموزان تا مقطع چهارم ابتدايي در اين مدرسه درس مي‌خواندند و براي تحصيل در کلاس‌هاي پنجم و ششم به گرگان يا کردکوي مراجعه مي‌کردند.
اولين سال تشکيل کلاس پنجم، در سال 1317 بود که در سال 1318 تعطيل و در سال 1319، کلاس پنجم و ششم برقرار شد. دانش‌آموزان مدرسه تا کلاس ششم ابتدايي را در اين مدرسه مي‌گذراندند.
دستور ساخت مدرسه در خطيرآباد توسط رضاشاه داده شد. در سال 1318، مقدمات ايجاد ساختمان مدرسه در زميني متعلق به اداره‌ي املاک و به مساحتي بيش از 5 هزار مترمربع آغاز شد.
طراحي و نقشه‌کشي ساختمان مدرسه توسط اداره‌ي فرهنگ و معارف صحرا و استرآباد و مهندسان و طراحان آلماني انجام شد و بناي ساختمان را معماران شيرازي ساخته‌اند. براي ايجاد ساختمان جديد مدرسه در منطقه خطيرآباد، از طرف اداره‌ي فرهنگ، براي نقشه‌کشي و طراحي اوليه و مقدمات کار به منطقه آمدند و عمليات ساخت و ساز ساختمان از همان سال آغاز شد و ناظري از سوي اداره‌ي فرهنگ، مسئوليت نظارت بر کار ساخت مدرسه را بر عهده داشت.
به نظر مي‌رسد هم‌زمان با اشغال شمال ايران توسط روس‌ها در سال 1320، کار ساختمان مدرسه به پايان رسيده باشد. در فاصله‌اي که روس‌ها منطقه را اشغال کرده بودند، ساختمان مدرسه به علت هرج و مرج مورد غارت قرار گرفت و بخشي از در و پنجره‌هاي چوبي آن به سرقت رفت. پس از مدتي، با حاکم شدن آرامش در منطقه، بخشي از اموال سرقتي به مدرسه برگردانده شد و مدرسه به طور رسمي کار خود را در ساختماني جديد در منطقه خطيرآباد آغاز كرد.
ساختمان مدرسه
شکل تپانچه‌اي ساختمان مدرسه، بيانگر اين مطلب است که اين بنا با دقت و ظرافت خاص علم مهندسي طراحي شده است. نوع معماري ساختمان مدرسه با ستون‌هاي استوانه‌اي بلند و پله‌هاي مدور، بيانگر معماري ساختمان‌هاي هم‌عصر خويش، از جمله ساختمان دادگستري و مدرسه‌ي ايرانشهر گرگان است.
مساحت كل ساختمان، بدون احتساب راه‌پله‌ي پشت مدرسه، 460 مترمربع است و تعداد 6 کلاس درس براي تحصيل دانش‌آموزان تا سال ششم ابتدايي طراحي شده است.
کف ساختمان يک متر بالاتر از زمين قرار گرفته و دالان‌هاي تعبيه شده در کف ساختمان (دهانه‌اي مربعي شکل به اندازه‌ي 5/0 متر) سبب شده رطوبت به ساختمان آسيب نرساند. همچنين در فصل تابستان، جريان هوا در اين دالان‌ها سبب خنک شدن کف ساختمان و در فصل زمستان، آتش موجب گرم شدن ساختمان مي‌شود.
کلاس‌هاي غربي 4 واحد و مساحت هر يک 5/34 مترمربع است که به نظر مي‌رسد براي سال‌هاي اول تا چهارم و کلاس‌هاي شرقي که مساحت آن کمتر است، براي سال‌هاي پنجم و ششم طراحي شده است.
ابعاد كلاس‌هاي غربي 5×9/6 متر و هر كلاس شامل يك پنجره‌ي جنوبي به ابعاد 3×2/1 متر است كه نور مناسب و چشم‌انداز وسيعي را دربرمي‌گيرد. همچنين يك پنجره‌ي شمالي به ابعاد 85/1×5 متر كه مشرف به راهرو است، نقش تهويه‌ي هواي داخل كلاس‌ها را برعهده دارد.
جنس پنجره‌ها، چوبي و به صورت شبكه‌اي طراحي شده است. درب كلاس‌ها نيز به صورت چوبي و به عرض يک متر، فضاي كلاس‌ها را به راهروي غربي متصل مي‌كند. سالن‌هاي شرقي و غربي در محل سالن مرکزي به هم متصل مي‌شوند. ارتفاع سالن مرکزي بيشتر از سالن‌هاي شرقي و غربي است و در قسمت بالاي آن، پنجره‌اي تعبيه شده که باعث جريان هواي گرم از سمت سالن‌هاي فرعي به سمت سالن اصلي مي‌شود که به علت سبک بودن هواي گرم، از پنجره‌هاي بالايي عبور مي‌کند. اين تکنيک، سبب خشک شدن هواي داخل سالن به صورت طبيعي مي‌شود.
عرض راهروي غربي، 210 سانتي‌متر و طول آن 22 متر است. چهار پنجره‌اي كه به سمت شمال قرار گرفته، چشم‌انداز پشت مدرسه را نمايش مي‌دهد و نور و هواي مناسب راهرو را تأمين مي‌كند.
دوكلاس در ضلع شمال شرقي قرار دارد كه ابعاد آن‌ها (6×8/4 متر) نسبت به كلاس‌هاي غربي كوچك‌تر، ولي از نظر ويژگي‌هاي ديگر كاملاً مشابه كلاس‌هاي غربي است.
سالن اصلي مدرسه با مساحت حدود 60 مترمربع و ارتفاع بيش از 6 متر، فضايي منحصر به فرد ايجاد كرده است. همه‌ي راهروها و اتاق‌هاي مسئولان مدرسه به آن ختم شده و به نوعي مركزيت مجموعه را به عهده گرفته است.
ارتفاع بلند سالن و پنجره‌هاي كوچكي كه در بالاي قسمت شمالي سالن قرار مي‌گيرد، هوايي بسيار مطبوع در سالن ايجاد كرده است. سالن اصلي توسط 3درب شمالي به فضاي پشت مدرسه ارتباط داده شده که ابعاد اين درب‌ها 1×2/2 متر است. پس از خروج از اين درب‌ها، بر روي راه‌پله‌اي قرار مي‌گيريم كه به صورت كمان‌هاي متحدالمركز بوده و هنگام زنگ تفريح، دسترسي دانش‌آموزان را به حياط پشت به آساني فراهم مي‌کند.
مركز همه كمان‌هاي راه‌پله با محل برخورد امتداد راهروي غربي و شمال‌شرقي منطبق است. دفتر مدرسه در قسمت جنوب ساختمان قرار گرفته است که دو پنجره‌ي جنوبي و شرقي تقريباً بر همه‌ي محوطه‌ي جلوي مدرسه احاطه دارد.
دبستان خاقاني در گذشته با 11مدرسه‌ي ديگر5 به عنوان «نماينده‌ي فرهنگ» در سطح منطقه مطرح بود که وظيفه‌ي ايجاد مدارس جديد در منطقه و سرکشي مدارس را به عهده داشته است. از مدارسي که بعدها در منطقه ايجاد شد، مي‌توان به مهرداد دنگلان، فروغي سيدميران، غزالي يساقي و نوبنياد مياندره اشاره كرد. سرکشي و نظارت بر کار مدارس جديد بر عهده‌ي نماينده‌ي فرهنگ بود.
اولين حضور دانش‌آموزان دختر در مدرسه در سال 1315 بود که به عنوان نخستين دانش‌آموز ممتاز مدرسه مي‌توان از فاطمه هرندي ياد کرد.
اولين ناظران ساخت مدرسه، علي‌اصغر سعيدي از سرخنکلاته و پس از وي، محمدعلي ربيع‌نژاد بودند. اولين معلم زن مدرسه، پريدخت ريحاني و اولين معلمان از دانش‌آموزان اين مدرسه در روستاهاي منطقه، ابوالقاسم ربيع‌نژاد، محمدباقر ژند، قاسم‌علي رايج، غلامرضا جهانگيري (دنگلان) و محمدعلي فرزانه (مهترکلاته) بوده‌اند.
مساحت كنوني زمين مدرسه 21/4738 مترمربع و کل زيربناي آموزشي مدرسه 460 متر است.
ملک‌الشعراي بهار و دکتر اقبال (نخست‌وزير وقت دهه‌ي 1340) از جمله کساني بوده‌اند که از اين مدرسه بازديد به عمل آورده‌اند.
…
پي‌نوشت:
1. نام اصلي مدرسه که در مُهر آن به سال 1313ش موجود است.
2. وي تاجري بود که به علت داشتن نمايندگي قماش، انبار محصولات کشاورزي و موقعيت اجتماعي، همچنين ارتباطات و رفاقتي که با مسئولين منطقه از جمله رئيس فرهنگ وقت داشت، با تهيه‌ي بخشي از امکانات و مساعدت اداره فرهنگ، مدرسه را در روستا بنا نمود تا جايي که محل سکونت مدير مدرسه و همچنين چند تن از دانش‌آموزان که از روستاهاي دور مي‌آمدند، در منزل او بود.
3. کفشگيري، سرکلاته، اسبومحله، نوچمن، شموشک سفلي و عليا، نامن، مياندره، خراب مسجد، مفيدآباد، گرجي‌محله، دنگلان، درودمحله، شاهده، مهترکلاته، يساقي، پيشين‌كلاته، کلامو (بين بالاجاده و مياندره)، نوديجه، تخشي‌محله، حيدرآباد، کلاجان سادات و قاجار، چالکي، ورسن، لمسک، کلو، يالو، سيدميران، سدن، کلاسنگيان، بالاجاده، هاشم‌آباد. (رايج، سيف‌الله. تاريخچه مدرسه خاقاني. فصلنامه دهکده.)
4. درستي اين مطلب را مي‌توان در نامه‌ي مدير مدرسه به اداره‌ي فرهنگ که در تاريخ 29/6/1311 يادآور شد، دريافت نمود.
5. گرگان، آق‌قلا، سرخنکلاته، گنبد، مينودشت، کلاله، خطيرآباد، بندرگز، کردکوي، گميشان، بندرترکمن و علي‌آباد.
…
منابع:
• اخوان مهدوي، علي. (1385). نماد جهاد با جهل و ناداني ساختمان مدرسه‌ي خاقاني. فصلنامه دهکده. (خانه جوان فريد. ويژه‌نامه همکلاسي سلام). شماره 14.
• تيرگر، علي‌اكبر. (1384). مدرسه‌ي خاقاني. فصلنامه دهکده. (خانه جوان فريد)، 3 (11).
• حاجي‌مشهدي، حضرت‌قلي. (1384). مصاحبه شخصي اميد كابلي.
• رايج، حمزه. (1385). بخشي از مکاتبات و آمارهاي سال‌هاي اوليه مدرسه. فصلنامه دهکده، (خانه جوان فريد. ويژه‌نامه همکلاسي سلام). شماره 14.
• سعادت، رحمت‌الله. (1384). مصاحبه شخصي اميد كابلي.
• سلامت، جواد. (1384). مصاحبه شخصي اميد كابلي.
• ضيايي، سيديحيي. (29/6/1311). نامه‌ي مدير مدرسه، سيديحيي ضيايي به اداره‌ي فرهنگ و معارف صحرا و استرآباد.
• كابلي، اميد. (1385). در آن زمان جايزه‌اي در کار نبود. (مصاحبه با ابوالقاسم ربيع‌نژاد). فصلنامه دهكده، (4)، 12، 10.