دسته چوبی
دسته چوبی Dasteh Tchoobi
يکي از آيين‌های رايج عزاداری ماه محرم در شهر گرگان.
قدمت اين مراسم حداقل به دوران صفويه بازمي‌گردد1. در مورد پيدايش مراسم دسته چوبي، نقل است زماني که خبر شهادت امام حسين(ع) به مردم استرآباد رسيد (سال 61ق/ 59ش)، استرآبادي‌ها به خونخواهي امام حسين(ع) خروشيدند و با آنچه از سلاح و چوب و چماق در اختيار داشتند، با سر و پاي برهنه2 براي ياري امام حسين(ع) به حرکت درآمدند3. از آن تاريخ به بعد، هر سال در ماه محرم، به شکل نمادين و به ياد اين قيام، مراسم دسته‌چوبي را برگزار مي‌کنند. بنابر گفته‌ي عبدالله ميرزا قاجار، آيين دسته‌چوبي در روزهاي پنجم تا هفتم محرم4 و قبل از غروب آفتاب5 اجرا ميشد، اما تا آنجا که حافظه‌ي تاريخي مردم گرگان (استرآباد) ياري مي‌کند، اين آيين در شامگاه روز يازدهم محرم برگزار ميشد و هم اکنون نيز در همين زمان برگزار مي‌شود. محل برگزاري اين مراسم نيز در گذشته (از دوران پهلوي اول تا اوايل انقلاب اسلامي 1357ش) در همه‌ي محله‌ها (تکاياي 12گانه6) بوده است، اما اکنون (1394ش) تنها در سه محله‌ي ميخچهگران7، سرپير و دباغان برگزار مي‌شود. 8
برگزارکنندگان آيين دسته‌چوبي متشکل از سه گروه هستند که عبارتند از: 1. مشعل‌داران 2. چوب‌داران 3. دم‌گيرها. مشعل‌داران گروهي (حداکثر ده نفر) هستند9 که در جلوي دسته و با کمي فاصله از چوب‌داران حرکت کرده، مشعل‌هايي با دستک‌هاي بلند در دست دارند و دو يا سه نفر به عنوان نفتکش و فتيله‌پرکن، آنها را همراهي مي‌کنند10. چوب‌داران که گروه اصلي دسته هستند و بيشترين جمعيت را تشکيل مي‌دهند، چوب‌هايي را به شکل عمودي در دست ميگيرند و با کمي فاصله از مشعل‌داران حرکت مي‌کنند. دَم‌گيرها که معمولاً دو نفر هستند، در بين گروهِ چوب‌داران قرار داشته، معمولاً دو تا چهار نفر به عنوان حامل، دَم‌گيرها را بر دوش خود سوار کرده، حرکت مي‌دهند. در سالهاي اخير (پس از انقلاب اسلامي 1357ش) گروهي طبل‌چي نيز به اجزاي دسته‌چوبي اضافه شدند و همراه با مشعل‌داران حرکت مي‌کنند.
روش برگزاري آيين دسته‌چوبي به اين صورت است که نخست نفت‌کش‌ها و فتيله‌پرکن‌ها، مشعل‌ها را آماده مي‌كنند و به آتش مي‌کشند، سپس مشعل‌داران که معمولاً از سادات گرگان هستند، مشعل‌ها را به دست ميگيرند و در ميدان محله با حرکات نمايشيِ حماسي، آنها را به گردش درمي‌آورند تا گروه چوب‌داران آماده شوند. پس از ازدحام گروه چوب‌داران، مشعل‌داران به حرکت درآمده، به سمت محله‌هاي ديگر مي‌روند و چوب‌داران هم با کمي فاصله از آنها حرکت مي‌کنند. در اين ميان، يکي از دَم‌گيرها که بر دوش يکي از حاملان نشسته، شروع به خواندن اشعار و نوحه‌‌هاي حماسي کرده، شور و غلغله به راه مي‌اندازند. مشعل‌داران هنگام ورود از محله‌اي به محله‌ي ديگر، بر مشعل‌ها نفت ريخته، با حرکات حماسي، خبر از ورود دسته‌ي چوب‌داران مي‌دهند. هنگام ورود چوب‌داران، دَم‌گيرها از ريتم‌هاي تندتري استفاده کرده، چوب‌داران چوب‌هايي را که در دست دارند، به صورت عمودي بالا و پايين مي‌برند و گاهي به صورت هروله، به عقب و جلو شتاب ميگيرند. گروه دسته‌چوبي پس از عبور از همه‌ي محله‌ها، دوباره به محله خود بازگشته، زنان و کودکان و پيرمردان محله با نوشيدني‌هايي چون شير و چاي، از آنها پذيرايي مي‌کنند11.
مبدأ و مقصد اصلي برگزاري اين آيين در حال حاضر (1394ش)، مرکز محله (محوطه‌ي تکيه‌‌ي) ميخچه گران است که با عبور دسته از محله‌هاي سرپير، سبزمشهد، سرچشمه، دوشنبه‌اي، دربنو، ميدان عباسعلي، نعلبندان و پاسرو، دوباره به محله‌ي ميخچهگران باز مي‌گردند12.
آيين دسته‌چوبي در تاريخ 22 آذرماه 1391 به شماره 680، در فهرست ميراث معنوي کشور به ثبت رسيد.
…
پي‌نوشت:
1. در مورد مراسم دسته‌چوبي، تاکنون هيچ سند مکتوب معتبري به دست نيامده است.
2. توضيحات ذيل عکس عبدالله ميرزا قاجار از مراسم دسته‌چوبي در ماه محرم سال 1307.تهران. 1307ق. آلبوم خانه‌ي کاخ موزه‌ي گلستان. آلبوم 298.
3. اين روايت به دو صورت ديگر نيز نقل مي‌شود. نخست اين که: مردم استرآباد براي خونخواهي امام حسين(ع) به سمت عراق حرکت کردند، بنا بر قولي به کربلا هم رسيدند و با لشکريان يزيد جنگيدند و بنا بر قولي ديگر، در نيمه‌هاي راه، يا بنا بر تصميم بزرگان قوم و يا ايجاد تفرقه‌ي بين آنان، متفرق شدند و به استرآباد بازگشتند. روايت ديگر آن‌که: عامل اصلي خروج مردم استرآباد، ياري طلبيدن امام حسين(ع) از شيعيان بود که باز بنا بر قولي، استرآبادي‌ها در نيمه‌هاي راه، خبر شهادت امام(ع) را شنيدند و متفرق شدند و بنابر قولي ديگر، زماني که به کربلا رسيدند، متوجه شهادت امام(ع) شدند. (اخوان‌مهدوي، محمود. گفتگو (در مورد آيين‌هاي عاشورايي در گرگان) با: عباس فرقاني (متولد 1304ش) و ذبيح‌الله ناظري (1390-1304ش) گرگان. محرم 1386ش).
4. توضيحات ذيل عکس عبدالله ميرزا قاجار.
5. بر اساس شواهد موجود در عکس عبدالله ميرزا قاجار.
6. تکيه‌هاي سبزه‌مشهد، سرچشمه، سرپير، دباغان، نعلبندان، پاسرو، ميخچهگران، ميدان، دربنو، دوشنبه‌اي، شاهزاده قاسم (دوچناران) و ميرکريم.
7. در حال حاضر (1394ش)، عزاداران محله‌ي ميخچهگران از نظر کمي و کيفي متولي اصلي برگزاري اين آيين در گرگان هستند. (مشاهدات نگارنده. محرم 1392ش).
8. آيين دسته چوبي‌تا سال 1385ش، در تکيه محله‌ي نعلبندان نيز برگزار ميشد (مشاهدات نگارنده. محرم 1385ش). در سالهاي اخير (حدود 1386ش)، توسط آيت‌الله سيدمحمد رئيسي، تلاش‌‌هايي براي احياي اين آيين در محله‌ي دربنو انجام شد که البته بي‌نتيجه ماند (اخوان‌مهدوي، محمود. گفتگو (در مورد آيين‌هاي عاشورايي در گرگان) با: سيدمحمد رئيسي (1390- 1327ش). گرگان. محرم 1386ش).
9. در گذشته که شهر استرآباد (گرگان کنوني) از امکانات روشنايي در سطح شهر برخوردار نبود، براي تأمين روشنايي، در جلوي همه‌ي دسته‌هايي که پس از اذان مغرب عزاداري ميکردند، گروهي به عنوان مشعل‌دار وجود داشت (اخوان‌مهدوي، محمود گفتگو (در مورد آيين‌هاي عاشورايي در گرگان) با: عبدالصمد کاوياني (1390-1298ش)، عباس فرقاني (متولد 1304ش)، ذبيح‌الله ناظري (1390-1304ش)، محمد ابراهيم برادران (1390- 1283ش)، سيدجعفر قدس ميرحيدري (1387-1295ش) و محمدتقي عبهري(متولد 1303ش). گرگان. محرم 1386ش).
10. در گذشته رسم بر اين بود که چند روز قبل از محرم، عزاداران هر محله، بچه‌هاي محل را جمع کرده، آنها را براي جمع‌آوري نفت و پارچه براي ساخت فتيله به درب خانه‌هاي اهالي همان محله مي‌‌فرستادند. بچه‌ها نيز به صورت گروهي در کوچه‌ها و گذرهاي محله به راه مي‌افتادند و مي‌‌خواندند: «نفت بده، کهنه بده، زيرانداز، نذر حسين عباس، هرچي دارين درآرين، بهر حسين بيارين» و اهالي محل مقداري نفت و پارچه‌هاي کهنه‌ي خود را به آنها مي‌دادند (اخوان‌مهدوي، محمود. گفتگو با: عبدالصمد کاوياني، عباس فرقاني، ذبيح‌الله ناظري، محمدابراهيم برادران، سيدجعفر قدس ميرحيدري، محمدتقي عبهري. گرگان. محرم 1386ش).
11. مشاهدات نگارنده (گزارش تصويري مراسم دسته‌چوبي محله‌ي ميخچهگران در سالهاي 1386و 1388ش و همچنين فيلم مستند دسته‌چوبي به کارگرداني حاتم نائيج‌زاده (1387ش) به پرونده‌ي مدخل دسته‌چوبي پيوست شده و در آرشيو دانش نامه موجود است.)
12. در گذشته (سالهاي قبل از انقلاب اسلامي 1357ش)، دسته‌چوبيِ محله‌ي ميخچه گران از مبدأ ميخچه گران شروع شده، از محله‌هاي سرپير، دباغان، سبزه‌مشهد، سرچشمه، دوشنبه‌اي، ميرکريم، شاهزاده قاسم، ميدان عباسعلي، دربنو، نعلبندان و پاسرو گذشته و دوباره به ميخچهگران بازمي‌‌گشت، اما اکنون محله‌هاي دباغان، ميرکريم، شاهزاده قاسم و گاهي نيز دوشنبه‌اي از اين مسير حذف شده‌اند (اخوان‌مهدوي، محمود. گفتگو با: عبدالصمد کاوياني، عباس فرقاني، ذبيح‌الله ناظري، محمدابراهيم برادران، سيدجعفر قدس ميرحيدري، محمدتقي عبهري. گرگان. محرم 1386ش).
…
منابع:
• برادران، محمدابراهيم. (1386). مصاحبه شخصي محمود اخوان‌مهدوي.
• عبهري، محمدتقي. (19/10/1386). مصاحبه شخصي محمود اخوان‌مهدوي.
• فرقاني، عباس.(1386). مصاحبه شخصي محمود اخوان‌مهدوي.
• قدس ميرحيدري، سيدجعفر. (16/10/1386). مصاحبه شخصي محمود اخوان‌مهدوي.
• كاوياني، عبدالصمد. (1386). مصاحبه شخصي محمود اخوان‌مهدوي.
• ناظري، ذبيح‌الله. (1386). مصاحبه شخصي محمود اخوان‌مهدوي.