صرف مير
صرف مير Sarf Mir
کتابی است دربارهی علم صرف.
اين اثر در قرن هشتم يا نهم قمري، توسط ميرسيد شريف جرجاني (816-740ق) به زبان فارسي نوشته شده است. عنوان کتاب از دو واژهي «صرف» و «مير» تشکيل شده است. «صرف» اصطلاحي ادبي در زبان عربي است که به بررسي کلمات و نوع آن (اسم، فعل، حرف) ميپردازد. «مير» عنوان اول نام نويسندهي کتاب است که به علت انتساب اين کتاب به وي، به اين نام مشهور شده است. اين کتاب قرنهاست که از کتب درسي طلاب به شمار ميرود.
حجم کتاب صرفمير اندک و جزو اولين کتابهايي است که طلاب شيعه و سني در کنار ساير کتب صرف و نحو ميخوانند. کتاب صرفمير اينگونه آغاز ميشود: «بدان أيدک الله تعالي في الدارين که کلمات لغت عرب بر سه گونه است: 1. اسم 2. فعل 3. حرف»
اين کتاب بارها ضمن مجموعه «جامع المقدمات» به چاپ رسيده است. در ايران به سالهاي 1262، 1275، 1277،1296 و1330ق، در لکهنو به سال1871 م و در گاتيپور به سال 1297ق، چاپ شده است.
همچنين جمعي از دانشمندان ادبيات عرب به نام «مجمع طلاب اسلامي» آن را همراه با کتاب «أمثله» به چاپ رساندهاند. کتاب أمثله نيز مجموعهاي بسيار مختصر و معروف در علم صرف بوده که بيشتر به فهرست موضوعات شبيه است. از آن جا که کتاب أمثله و کتاب صرفمير به روشي قديمي نوشته وتدريس ميشد و داراي اصطلاحاتي خاص بود که فهم آن براي طلاب مبتدي دشوار بود، بنابراين دو کتاب با هم به چاپ رسيد. همچنين براي آموزش کلاسيک آن، به چندين درس تقسيم و براي هر درس، پرسشها و تمرينات خاص، تنظيم شد تا تعليم عملي داشته باشد. اين کار مورد استقبال مدرسين و طلاب حوزه علميه قرار گرفت.
مباحث موجود در کتاب صرفمير عبارتند از: «کلمات در علم صرف، بناي اسم و فعل، وزنهاي اسم و فعل مجرد، بابهاي فعل ثلاثي مجرد، بابهاي فعل ثلاثي مزيد فيه، معاني ابواب مزيد فيه، فعل رباعي، مصدر صيغههاي ماضي و مضارع، صيغههاي فعل مضارع، ضمير، ضمير مستتر، حالات فعل مضارع، همزه وصل و قطع، فعل امر حاضر، فعل لازم و متعدي، فعل معلوم و مجهول، نون تأکيد، مذکر و مؤنث، مفرد مثني و جمع، اسم فاعل، اسم مفعول، صفت مشبهه، صيغههاي مبالغه، اسم تفضيل، اسم مصغر، فعل سالم مهموز مضاعف و معتل، ادغام اعلال ابدال، اعلال در اجوف، اعلال در ناقص، اعلال در لفيف، اعلال در مهموز، اسم زمان و مکان، اسم آلت و مصدر ميمي.»
نسخههاي خطي از کتاب صرفمير در کتابخانههاي ملي، مجلس، ملک، مدرسه سپهسالار تهران، آستان قدس رضوي مشهد، مرعشي نجفي در قم، مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامي در قم وکتابخانه مسجد جامع گرگان موجود است. در سال 1325ق، بر اين کتاب، مقدمهاي با عنوان «مقدمات صرفمير» به زبان فارسي و به شيوه سؤال و جواب توسط محمدحسين گرگاني نوشته شده است. نسخهاي از آن در دانشسراي عالي قريب طهران موجود است.
همچنين بر اين کتاب، احمدبن محمدطاهر، محمد حسين محمد، تقي بن محمودبن مؤمن شرح نوشتهاند.
مير سيدشريف جرجاني، رساله ديگري به زبان فارسي در علم نحو نوشته که به «نحو مير» مشهور است. اين رساله يکبار در سال 1843م در هندوستان در سي صفحه به چاپ رسيد. بار ديگر، انتشارات شيخ احمدجام، آن را به شيوهاي منظم به چاپ رساند که چاپ سوم آن در سال 1387ش انجام گرفت. سه نسخه خطي از رساله نحو مير در کمبريج، بودليان و بنگلادش موجود است.
منابع:
• آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. (1398ق). الذريعه الي تصانيف الشيعه (جلد 22 و 24). تهران: چاپ اسلاميه.
• جرجاني، ميرسيدشريف. (1357). کتاب الامثله و کتاب صرفمير (چاپ 16). قم: انتشارات مجمع طلاب اسلامي.
• درايتي، مصطفي. (1391). فهرست نسخههاي خطي ايران (جلد 20). تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملي جمهوري اسلامي.
• شکيبانيا، مهدي، و پورجوادي، رضا. (1381). کتابشناسي ميرسيدشريف جرجاني. مجله معارف، 57، 192-134.
• صدرايي خويي، علي، ناطقي، ناطقي، و انتظاري، رمضانعلي. (1381). فهرست نسخههاي خطي کتابخانه مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامي (جلد اول، چاپ اول). قم: بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم).
• مدرس تبريزي، محمدعلي. [بيتا]. ريحانة الادب (جلد 3، چاپ 2). تبريز: شفق.
• مشار، خانبابا. (1352). فهرست کتابهاي چاپي فارسي (جلد 2 و 3). تهران: [بينا].
• معطوفي، اسدالله. (1376). تاريخ فرهنگ و ادب گرگان و استرآباد (چاپ اول). گرگان: پديده.