علی آباد / شهر

علی‌ آباد/ شهر      Ali-Abad City

مركز شهرستان علی ‌آباد، واقع در  شرق گرگان.

علي ‌آباد در 54 درجه و 51 دقیقه طول و 36 درجه و 54 دقیقه عرض جغرافيايي و در ارتفاع 126 متری از سطح دريا قرار دارد.

وجود آثار فراوان تاريخي در اطراف و توابع علي‌آباد، حكايت از سابقه ديرينه اين ناحيه دارد. در اين منطقه، 68 اثر تاريخی داراي ثبت ملی  وجود دارد كه باسابقه ‌ترين آن‌ها، تپه باستاني چينو است كه در روستايي به همين نام و در 18 كيلومتري جنوب شرق شهر علي ‌آباد واقع شده و داراي قدمتي 7000 ساله است. همچنين وجود تپه باستاني«شغال تپه» در داخل شهر‌علي ‌آباد و كشف آثار متعلق به دوره‌ی تاريخي (پارت و ساساني) و استخوان انسان بر روي آن، گواه سابقه طولاني سكونت در اين محدوده است.

حدود كنوني شهرستان علي‌آباد در زمان قاجار، بلوك كتول و بخشي از آن نيز بلوك فخر عماد‌الدين ناميده مي‌شد، اما حداقل تا سال 1296ق، آبادي به نام علي‌آباد وجود نداشته است و منابع تاريخي و سفرنامه‌هايي كه تا قبل از اين سال نوشته ‌شده‌اند، نامي از علي‌آباد در آن‌ها دیده نمي‌شود. سفرنامه‌ی ميرزا ابراهيم، سفرنامه ملگونف، سفرنامه مكنزي و كتابچه‌ی نفوس استرآباد، مربوط به قبل از سال 1296ق، هرچند همه آن‌ها نام آبادي‌هاي بلوك كتول را ذكر كرده‌اند، اما اشاره‌اي به علي‌آباد نكرد‌ه‌اند. در نخبه سيفيه كه مربوط به سال 1321ق است، در جزوه‌ی بلوكات و قراء استرآباد، نام علي‌آباد به عنوان يكي از آبادي‌هاي بلوك كتول آمده است.

تا اواسط حكومت قاجار، در محدوده‌ی كنوني شهر علي‌آباد، آبادي كمال‌غريب قرار داشت. از اين ده در وقف‌نامه خواجه‌مظفر بتكچي به سال 919ق و همچنين وقف‌نامه سادات شيرنگي متعلق به سال 989ق نام برده شده ‌است. اين آبادي در سال 1276ق، داراي 50 خانوار و 251 نفر جمعيت بود.

وقتي علي محمدخان كتولي فرزند آقاخان دوم كتول، پس از مرگ پدر، در سال 1292 از سوي قاجار به منصب سركردگي و كلانتري بلوك كتول انتخاب شد، در سال 1294، دودانگ مشاع از سه و نيم دانگ اراضي كمال‌غريب را كه از املاك وقفي كمال‌غريبي‌ها بود، براي مدت 20 سال در اختيار گرفت و مدتي بعد، همه‌ی آن را به خود اختصاص داد و در آن قصري بزرگ به وسعت 15هزار متر بنا كرد و طوايفي همچون ماستاني، كاوياني، شيخ نظري و آشوري را از روستاهاي جنگلده، نوده كتول، كردآباد و تاوير به اين ناحيه منتقل كرد و در چهار سوي عمارت خود اسكان داد و بناي اوليه شهر علي‌آباد را پايه‌ريزي كرد. قرار گرفتن اين ناحيه در مسير تردد مسافران خراسان، سبب رونق اين منطقه و محوريت آن در ناحيه‌ی كتول شد. بر همين اساس، گفته مي‌شود نام «علي‌آباد» برگرفته از نام علي‌محمد‌خان كتول است. وي كه امير‌الامراي سوار كتول و داروغگي طايفه دوجي و كتول را از سوي قاجار بر عهده داشت، در سال 1306ق، از سوي ناصرالدین‌شاه درجه‌ی سرتيپي دريافت كرد و در سال 1318، از سوي مظفرالدين شاه قاجار به مفاخرالملك ملقب شد. مفاخرالملك اين مكان را به عنوان حاكم نشين قرار داد و عمارت بزرگی مشتمل بر ديوان‌خانه، حياط‌هاي متعدد، حمام، اصطبل و ... ساخت. در مرداد 1288ش، با شورش مردم كتول، قصر و اموال او غارت شد.

هر چند در اسناد رسمي، نام اين شهر «علي‌آباد» آمده، اما گاهي پسوند «كتول» نیز به آن افزوده مي‌شود كه منسوب به طايفه‌ی كتول است (نک: مدخل كتول). اين طايفه از گذشته در اين ناحيه سكونت داشتند. منابع مختلف تاريخي، از حضور آنان حداقل در اواخر دوره صفويه در اين منطقه خبر داده‌اند. از جمله به حضور افراد اين طايفه در معيت فتحعلي‌خان قاجار در جنگ با اشرف افغان در سال 1137ق در زمان پادشاهي شاه تهماسب دوم و همچنين حضور تفنگچيان كتول در كنار محمدحسن خان قاجار در جنگ با كريم‌خان زند اشاره شده ‌است.

اقدامات اوليه شهرسازي در علي‌آباد به زمان پهلوي اول و سال‌هاي 15-1314ش برمي‌گردد. نخست دو خيابان معروف به كارخانه پنبه و قصر ايجاد شد و با ساخت مغازه و شروع كسب و كار، سكونت در آن رونق گرفت و در سال 1333ش، رسماً به عنوان شهر شناخته شد.

علي‌آباد در دوره‌ی پهلوي دوم به عنوان بخش هفتم شهرستان گرگان محسوب مي‌شد. اين شهر در سرشماري نفوس و مسكن سال 1335ش، 2039 نفر جمعيت داشت و در تاريخ 4/12/1358 با تصويب شوراي انقلاب، از شهرستان گرگان، جدا و به عنوان شهرستان مستقل درآمد و شهر علي‌آباد مركز اين شهرستان انتخاب شد. در سرشماري نفوس و مسكن سال 1390، اين شهر داراي 14377 خانوار و49804 نفر جمعيت بود كه 24830 نفر آنان مرد و 24974 نفر زن بوده‌اند.

ساكنان اين شهر به طور كلي، به دو دسته بوميان‌ محلي و مهاجرين تقسيم مي‌شوند. بوميان از طوايف مختلف كتول هستند كه از روستاهاي اطراف به مرور زمان به اين شهر نقل مكان كرده‌اند. در کتاب از آستارا تا استارباد، به 33 طايفه و 20 تيره از كتول اشاره شده است. مهاجرين ساكن در علي‌آباد نيز بيشتر شاهرودي‌ها، سيستاني‌ها، خراساني‌ها و به تعداد محدود از ساير مناطق ايران هستند.

ساكنان علي‌آباد مسلمان و شيعه دوازده امامي هستند. بوميان منطقه به زبان فارسي، گويش طبري با لهجه خاص كتولي سخن مي‌گويند.

در سال 1305، اولين مدرسه نوين توسط اداره معارف و اوقاف استرآباد در علي‌آباد تأسيس شد. امروز اين شهر علاوه بر آموزشگاه‌هاي متعدد پسرانه و دخترانه در مقاطع مختلف تحصيلي، داراي 5 مركز دانشگاهي از جمله دانشگاه آزاد اسلامي، دانشكده فني و مهندسي دانشگاه گلستان، دانشگاه پيام نور، مركز آموزش علمي كاربردي بهزيستي، آموزشكده فني و حرفه‌اي سما مي‌باشد. همچنين براي آموزش علوم ديني در اين شهر 4 مدرسه علميه به نام‌هاي امام صادق(ع)، آیت‌الله خامنه‌ای، شهیده بنت الهدی صدر و كوثر فعاليت مي‌كنند.

 آب و هواي اين شهر معتدل و مرطوب بوده و ميزان بارندگي سالانه آن 650 ميلي‌متر است.

اقتصاد مردم اين شهر بيشتر بر پايه كشاورزي، صنايع تبديلي، خدمات و بازار است. روزبازار هفتگي در علي‌آباد از گذشته وجود داشت. در زمان پهلوي، اين بازار در روز دوشنبه‌ و هم اكنون در روز چهارشنبه‌ در علي‌آباد برقرار مي‌باشد.

مردم علي‌آباد در مبارزات مربوط به پيروزي انقلاب اسلامي سال57 نيز حضور داشتند و از دهه‌ی 40، با سخنراني روحانيون و وعاظ، از جمله محمدتقي فلسفي، براي مبارزه ترغيب مي‌شدند. در سال 1354، 6نفر از جوانان مبارز اين شهر دستگير و مدت‌ها زنداني شدند. به مناسبت‌هاي مختلف، مردم در راهپيمايي عليه حكومت پهلوي شركت مي‌كردند. اوج نارضايتي‌هاي مردم علي‌آباد در راهپيمايي‌هاي شهريور تا بهمن‌ماه 1357 بود. تعداد زيادي از مردم اين شهر در راهپيمايي و حادثه 5 آذر سال 1357 گرگان شركت كردند. جوانان اين شهر در روزهاي پاياني حكومت پهلوي، مبارزات مسلحانه نيز داشتند و در جريان ساخت نارنجك دستي در محرم سال 1357 بر اثر انفجار، يك نفر از آنان شهيد و يك نفر نيز مجروح شد.

…

منابع:

• آثار ملي ثبت شده شهر علي‌آباد. اداره كل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري گلستان. بازيابي از: http://gorganchto.ir

• بانك اطلاعات تقسيمات كشوري. (پورتال وزارت كشور). بازيابي از: http://portal2.moi.ir

• پرونده ثبت تاريخي شغال تپه علي‌آباد در فهرست آثار ملي. (پورتال فرهنگستان هنر). دانشنامه معماري ايران. بازيابي از:  http://www.iranshahrpedia.ir

• تأسيس اولين مدرسه نوين در علي‌آباد. (سند شماره 8403). مركز اسناد مؤسسه فرهنگي ميرداماد.

• تصويب شهرستان علي‌آباد. (4/12/1358). مصوبه شماره 83768. [روزنامه رسمي كشور]. پورتال قوه قضائيه و اطلاعات و قوانين و مقررات كشور. بازيابي از: http://www.dastour.ir

• ذبيحي، مسيح. (1363). گرگان‌نامه. (به كوشش ايرج افشار). تهران: بابك.

• ذبيحي، مسيح. (1356). استرآبادنامه (چاپ‌اول). تهران: اميركبير.

• ذبيحي، مسيح. (1350). گرگان زمين. به مناسبت جشن‌هاي دوهزار و پانصد ساله در گرگان.

• رئيسي، سيدمحمد. (1387). خاطرات حجه‌الاسلام سيدمحمد رئيسي گرگاني. گرگان: پيك ريحان.

• سپهر، عبدالحسين. (1386). مرات الوقايع مظفري (جلد اول). (تصحيح عبدالحسين نوايي). تهران: ميراث مكتوب.

• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.

• ستوده، منوچهر. (1354). از آستارا تا استارباد (جلد 6). (با همكاري مسيح ذبيحي). تهران: انجمن آثار ملي.

• طول و عرض جغرافيايي شهرستان علي‌آباد. سازمان نقشه‌برداری کشور. پايگاه نام‌هاي جغرافيايي ايران. بازيابي از: http://gndb.ncc.org.ir

• عزالدوله و ملكونوف. (1363). سفرنامه ايران و روسيه. (ترجمه فرامرز طالبي و محمد گلبن). تهران: دنياي كتاب.

• فاصله شهرستان علي‌آباد از مركز استان. اداره کل راه و شهرسازي استان گلستان. بازيابي از: http://golestanroad.ir

• قورخانچی، محمدعلی. (1360). نخبه سيفيه (چاپ ‌اول). (به كوشش منصوره اتحاديه و سيروس سعدونديان). تهران: تاریخ ایران.

• معيني، اسدالله. (1344). جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت. تهران: طبع كتاب.         

• مقصودلو، حسينقلي (وكيل‌الدوله). (1363). مخابرات استرآباد (جلد اول). (به كوشش ايرج افشار و محمدرسول درياگشت). تهران: تاريخ ايران.

• مكنزي، چارلز فرانسيس. (1359). سفرنامه شمال: گزارش اولين كنسول انگليس در رشت از سفر به مازندان. استرآباد. (به كوشش منصوره اتحاديه). تهران: گستره.

• میرخواند، محمدبن خاوندشاه. (1380). تاريخ روضه الصفا في سيره الانبياء والملوك والخلفاء (جلد 12 و 13). (تصحيح جمشيد كيان‌فر). تهران: اساطير.

• ميرديلمي، سيدضياء. [بي‌تا]. تاريخ كتول. فاضل‌آباد: مؤلف.

• ميرزا ابراهيم. (1355). سفرنامه استرآباد و مازندران و گيلان. (تصحيح مسعود گلزاري). تهران: بنياد فرهنگ ايران.

• نتيجه سرشماري نفوس و مسكن سال 1390. اداره كل آمار و اطلاعات معاونت برنامه‏ريزي استانداري گلستان. بازيابي از: http://amar.golestan.gov.ir

• نظري، محمدابراهيم. (1374). سيري در تاريخ سياسي اجتماعي كتول (چاپ اول). قائمشهر: فدك.

• نوري، مصطفي، و سرایلو، اشرف. (1390). انقلاب اسلامي در گرگان و دشت (چاپ اول). تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامي.

• وضعيت آب و هواي شهر علي‌آباد. اداره كل هواشناسي استان گلستان.  بازيابي از:  http://www.golestanmet.ir