کشاورزی

کشاورزی

Agriculture

سرزمين گرگان از جمله مناطق مستعد كشاورزي در ايران بوده است. بررسی سوابق فعالیت کشاورزی در ولایت استرآباد و گرگان و دشت در قرون گذشته، نشان‌دهنده‌ی اهمیت کشاورزی در این ناحیه از ایران است. هرودوت، از کشت کنجد در خوارزم و پارت و هیرکانیه یاد می‌کند و مي‌گويد: مردم ايران در زمان آخرین شاهان هخامنشی، از کشت کنجد برای تولید روغن اطلاع داشتند. شاردن می‌گوید: متدوال‌ترین روغن نباتی در ایران، روغن کنجد است و روغن کنجد به تدریج مصرف روغن زیتون را متروک کرده است. در فاصله قرن ششم تا دهم میلادی، حرفه‌ي نوغانداری به پیروی از مرو و گرگان، به تبرستان و دیگر سرزمین‌های کرانه‌ي خزر نفوذ كرده و رواج یافته است.
حمدالله مستوفی در نزهه‌القلوب، از کشت گندم، جو و ارزن در گرگان یاد می‌کند، حال آن که گندم و جو در کشاورزی در برابر برنج دارای اهمیت نیستند. به احتمال زیاد، در عهد هخامنشیان، اشکانیان و نخستین شاهان ساسانی، کشت برنج در ایران وجود نداشته، مگر در دورترین نقاط شرق کشور مانند گرگان، زیرا در نزدیکی‌های آن نقاط به سمت شرق در فرغانه، کشت برنج رایج بوده است. استرابون، از وجود درخت انجیر در هیرکانیه و رواج کشت درخت عناب در قلعه قهستان و گرگان نام برده است، ضمن این که مقدسی در قرن دهم و یاقوت در قرن سیزدهم، از کشت درخت زیتون در گرگان یاد می‌کند.
دولت، برای توسعه و تشویق کشاورزی مکانیزه در گرگان و دشت، ورود ماشین‌آلات کشاورزی و پمپ‌های چاه آب و تراکتور و سایر ادوات کشاورزی را در سال‌هاي 1326 تا 1336ش، از پرداخت عوارض گمرکی معاف اعلام کرد. در دهه‌ 1320، به دلیل ظرفیت بالای توسعه‌ کشاورزی، تعداد زیادی از سرمایه‌گذاران از تهران به گرگان آمدند تا در امر کشاورزی سرمایه‌گذاری کنند. شرکت سهامی زراعی دیم‌کاری گرگان كه از پیشگامان در این منطقه بوده است، تأثیر بسیار زیادی بر مکانیزه شدن و سرمایه‌داری شدن کشاورزی منطقه داشت. این روند در دهه‌ 30 نیز ادامه یافت و این منطقه را به منطقه‌ي کلان کشاورزی در ایران معروف کرد، به طوری که قبل از اصلاحات ارضی در ایران، ناحیه‌ای که کشاورزی وسیع و بزرگ مالکی در آن رواج داشت، منطقه گرگان و دشت بوده است. وضع تصرف زمین در گرگان و دشت برابر با آمار عمومی سال 1335ش، چهار نوع بود: 1. املاک خالصه دولتی 2. املاک اختصاصی 3. خرده مالک 4. موقوفات. املاک خالصه شامل دهات یا مراتع و زمین‌هایی بود که از زمان سلطنت نادرشاه به دولت تعلق گرفت و املاک اختصاصی نیز در اواخر سلطنت پهلوی اول، از املاک خالصه جدا و به عنوان املاک اختصاصی دفتر مخصوص شاه اداره می‌شد.
عوامل مؤثر در امر توسعه كشاورزي از گذشته تا پس از جنگ جهاني دوم در استرآباد عبارتند از : 1. منطقه‌ای آزاد با پتانسیل بالا برای تولید و كشت مکانیزه 2. مالکیت خانواده‌ي سلطنتی بر بخش زیادی از زمین‌ها 3. وجود مساحت زیادی از این زمین‌ها در خارج از روستاها 4. معيشتي و ابتدايي بودن روش‌های کشاورزی 5. عدم اعمال مالکیت آب و زمین 6. وجود راه‌های ارتباطی 7. چهار فصل بودن منطقه و دستیابی سرمایه گذاران كشوري به زمین‌های منطقه.
کشت دوم سویا، ذرت دانه‌ای و علوفه‌ای در دشت جلگه ای، کوهپایه ها و همچنین کشت برنج در نواحی شمالی دشت با استفاده از آب چاه بسیار توسعه یافته است.  به سبب قیمت مناسب تضمین خرید گندم و سویا از سوی دولت، سطح زیرکشت دوم سویا و برنج توسعه یافته و در پنج سال منتهی به سال زراعی 90-1389ش، حدود 56 درصد زمین‌های کشاورزی استان تحت پوشش گندم قرار داشت و بقیه سطوح کشت به محصولاتي همچون جو، سویا، برنج، کلزا، پنبه، سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی، آفتابگردان و باغات زیتون، مرکبات و هلو اختصاص داشت. زراعت پنبه که در دهه‌های 70-1340ش، از نظر مساحت، دومین سطح کشت را داشت، اکنون در حال منسوخ شدن و از بین رفتن است.
حدود 600 هزار هکتار زمین کشاورزی، با در نظر گرفتن کشت دوم، سطح زیر کشت سالانه به 680000 هکتار می‌رسد که 47 درصد کشت به صورت آبی و یا آبیاری تکمیلی و 53 درصد آن به صورت دیم است. در دهه‌ي 80، به دلایل اقتصادی، سطح کشت پنبه کاهش زیادی داشت، به طوری که از میانگین 107 هزار هکتاری کشت پنبه در فاصله سال‌هاي 80-1350، به 9012 هکتار در سال 1389 رسید. در این دوره، کشت گندم افزایش یافت و در دهه‌ي 80، بین 400-380 هزار هکتار نوسان داشته است. کل تولیدات زراعی استان در سال‌های 85-1384، برابر با 2525833 تن و تولید محصولات باغی سال 84-1383 معادل 157864 تن و جمع کل تولیدات زراعی و باغی معادل 2683697 تن بوده است.
در حال حاضر، بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، 14 واحد مدیریت کشاورزی در شهرستان‌ها وجود دارد. از سال 1390-1360ش، برای ارائه‌ خدمات فنی، آموزش و پشتیبانی در مناطق مهم کشاورزی استان، به تبعیت از تقسیمات کشوری، تعداد 33 مرکز خدمات کشاورزی دهستانی ایجاد شد كه هم‌اكنون مشغول فعالیت هستند.
 

محصولات اصلی كشاورزی استان
• پنبه
زراعت پنبه از گذشته‌های دور در ایران رواج داشته و استرآباد جزو مهم‌ترین ناحیه‌ کشت پنبه در ایران محسوب می‌شد.
طبق نوشته حمدالله مستوفی، زارعت پنبه در قرن چهاردهم میلادی در ایران رایج بوده و یکی از نقاطی که در سراسر آن پنبه کشت می‌شد، گرگان بوده است.  نگرش علمی در توسعه‌ کشت پنبه و کشاورزی در دهه‌ 1340ش و پتانسیل تولید پنبه در گرگان و دشت، موجب شد سازمان تخصصی پنبه و دانه‌های روغنی با پشتوانه‌ي سیاسی و اقتصادی حاکمیت وقت، به عنوان یکی از سازمان‌های مهم وزارت کشاورزی در سال 1346ش، به تصویب مجلس شورای ملی وقت برسد. محل استقرار اين سازمان، شهر گرگان بود. با احداث نزدیک به چهل واحد کارخانه‌ي پنبه پاک‌کنی در سرتاسر گرگان ‌و دشت، زمینه صادرات استاندارد پنبه‌ي محلوج به کشورهای اروپايی فراهم شد و پنبه جزو اقلام مهم صادراتی بعد از نفت قرار گرفت.
با شروع دوره پهلوی، توسعه‌ي کشت پنبه در استرآباد گسترش يافت و سال به سال، تولید و صادرات این محصول به خارج اضافه شد و در پی آن، کارخانجات پنبه پاك‌کنی، یکی پس از دیگری در استرآباد ساخته شد و روند رو به توسعه‌ي کشت پنبه ادامه یافت.
با احداث کارخانجات بسیار، محصول وش تصفیه و مازاد پنبه‌ی استرآباد به سایر نقاط ایران و کشور هند و روسیه صادر می‌شد. در آوریل 1908م، در مورد حمل پنبه و صادرات این محصول چنین آمده است: «هر ساله پنجاه تاچه بار از استرآباد به روسیه حمل می‌شده است.»
از نظر پتانسیلِ توسعه‌ کشت و تولید پنبه در ایران، در سال 1302ش، کارخانه‌ پنبه‌ ایران و روس ساخته شد. این شرکت، انحصار پنبه را در دست گرفت و به روند صنعتی شدن پنبه در ایران سرعت بخشید. تولید پنبه‌ي استرآباد در سال 1309ش، معادل 9000 خروار و محصول پنبه در صحرا 9432 خروار بوده است.   
احداث کارخانجات پنبه پاک‌کنی‌ جدید دولتی در بندرگز (1312ش) و علی‌آبادکتول (1313ش) و احداث دیگر واحدها در شهرستان‌های گرگان و گنبد، سبب رونق و توسعه‌ کشت پنبه شد و پنبه از زیر ساخت حمایتی مطمئن‏تری در فرآوری محصول برخوردار شد. با احداث راه‌آهن سراسری تا گرگان و امتداد آن تا بنادر جنوبی و افتتاح آن در تاریخ 4/6/1317ش، فواید مثبت آن برای صادرات محصول پنبه و همچنین دیگر محصولات آشکار شد.
گیاه پنبه جزو محصولات پرآفت بوده و خطرناک‌ترین آن، کرم خاردار است که در سال 1346ش، با افزایش کشت پنبه در گرگان و دشت، حالت طغیانی پیدا کرد و خسارت زیادی به محصول پنبه وارد نمود. پشتیبانی و حمایت‌های مؤثر از سوی دولت وقت برای افزایش تولید پنبه، باعث شد در سال 1324ش، چهل هزار تن پنبه از نوع رقم بومي و رقم آريا تولید شود و تعداد 23 واحد کارخانه‌ي پنبه پاک‌کنی، تعدادی در مازندران و بیشتر در منطقه‌ گرگان و دشت احداث شد.
رقم‌های پنبه كشت شده در گرگان و دشت در دهه‌ 30ش، شامل کوکرز هندرویلت و پنبه رقم بومی بود. در این دوره، 90 درصد کشت پنبه‌ گرگان و دشت، از رقم پنبه هندرویلت است. سیر صعودی افزایش کشت پنبه ادامه یافت تا این که در سال 42-1341ش، مساحت زمین‌های زراعی پنبه این ناحیه به 150000 هکتار و میزان محصول آن، تقریباً دو برابر شد، یعنی از صد هزار تن به دویست هزار تن رسید. کشت پنبه در دهه‌ي 40 سبب شد تا گرگان و دشت، یکپارچه به فعالیت اقتصادی تبدیل شود و حدود 35 کارخانه پنبه پاک‌کنی در آن احداث شود. برای تأمین آب از سال 1327ش به بعد، چاه‌های مختلف آرتزین، عمیق و چاه نوع آمریکایی به طور فراوان، مزارع این منطقه را آبیاری می‌کرد. ارتباط با دنیای پیشرفته و واردات ارقام پنبه با تولید بالا، دورگ گیری‌های ارقام وارداتی و بررسی‌های تحقیقی در ایستگاه‌های تحقیقاتی، منجر به تولید و معرفی پنبه‌ رقم ساحل شد. این رقم با تولید بالاي وش در مزرعه، کیفیت مطلوب الیاف و مقاومت به بیماری ورتیسیلیوز، بسیار سازگار و مناسب کشت در زمین‌های گرگان و دشت بود و نقش زیادی در افزایش تولید داشت. کشت این بذر، علي‌رغم گذشت این همه سال تاكنون (1390) در منطقه صورت می‌گیرد.
در دهه‌ي 50، کشت و تولید پنبه کشور، جایگاه بین‌المللی پیدا کرد. رونق ملی پنبه به طور مطلق از رونق این محصول در گرگان و دشت متأثر بوده است. کلیه محصول وش برداشت شده از مزارع، در کارخانجات پنبه پاک‏کنی منطقه، فرآوری و تصفیه می‌شد و پنبه‌ي محلوج برای مصرف کارخانجات ریسندگی و بافندگی، به خارج از استان، حمل و مازاد آن به کشورهایی چون آلمان، انگلیس، اتریش و ... صادر می‌شد. مؤسسه‌ي گِتزنِر از کشور اتریش، از عمده واردکنندگان پنبه‌ي ایران بوده است. قبل از سال 1357، سطح کشت و تولید پنبه‌ي استان حدود 49 درصد سهم از تولید ملی این محصول را داشته است، اما این روند تولید در استان در سال‏های جنگ (1367-1359)، به 6/46 درصد و در سال 1390 به کمتر از 10 درصد از سهم تولید ملی کاهش یافته است. در دهه 70 شمسی، متوسط کشت پنبه 84000 هکتار بود که با الگوی کشت کارشناسی استان مطابقت داشت، اما از سال 1380، رکود سطح کشت شروع و در سال 1384، به 36000 هکتار کاهش یافت. از سال 1385، روند نزولی کشت پنبه همچنان ادامه پیدا کرد، به طوری که اين محصول در سال 1389 با 9012 هکتار، به کم‌ترین سطح کشت در 80 سال گذشته رسید. همین امر باعث رکود فعالیت جانبی اشتغال ناشی از این محصول و تعطیلی بیشتر کارخانجات پنبه پاک‌کنی استان شده است و بیم آن می‌رود که پنبه به سرنوشت محصولاتي چون کنجد دچار شود و کشت آن منسوخ گردد. نکته‌ی قابل توجه این است که در سال‌ 1391، دو رقم جدید پنبه به نام گلستان و ارمغان که دارای ویژگی زودرسی هستند و برای کشت دوم و برداشت ماشینی، نسبتاً مناسب هستند، توسط مؤسسه تحقیقات پنبه معرفی و با همکاری سازمان کشاورزی، 500 هکتار پنبه با کمباین برداشت شده است.
• گندم
كشت گندم در استرآباد از سده‌های گذشته، اغلب در نواحی کوهستانی رواج داشته، سپس در مناطق دشت، كشت رقم گندم سياه (رقم بومی) توسعه یافته است. محصول اصلی مناطق استرآباد، جو، شلتوک، کنجد و گندم است. گندم و جو در استرآباد هم از کشت دیم و هم از کشت آبی به عمل می‌آید.
در سال 1311ش، بنگاه اصلاح نباتات ایران، تحقیقات و بررسی‌های فنی درباره‌ي گونه‌های مختلف گندم‌های بومی ایران را به صورت کلاسیک و علمی آغاز کرد و یکی از نواحی مهم تولید گندم، علاوه بر خوزستان و تهران، منطقه استرآباد و گرگان و دشت ذکر شد. اسدالله معینی، کشت گندم در گرگان و دشت را از نظر بارندگی، در دو منطقه‌ي متمایز برشمرده است: 1. منطقه ارتفاعات و کوهپایه‌ها، 2. منطقه دشت. اغلب گندمی که در ارتفاعات کاشته می‌شود، به صورت دیم بوده است. در منطقه دشت، گندم آبی را با استفاده از رودخانه‌ گرگان آبیاری می‌کنند. البته سطح کشت دیم در منطقه دشت بیشتر است. در سال 41-1340ش، با ارتقای سطح کشت به 265500 هکتار، تولید به 88200 تن کاهش یافت که ناشی از نیامدن باران به موقع و یا باران بی‌موقع، گرمای هوا در بهار و افزایش بیماری زنگ و دانه نبستن خوشه‌ها بود. خطرات و امراض گندم در اوایل دهه‌ي چهل عبارت بود از 1. تأثیر سرما 2. خطر کلوروز و زردی 3. اسوداز که در نتیجه‌ي اختلاف نا‌به‌هنگام هوا پیش می‌آید. 4. خطر خوابیدگی 5. زنگ زرد 6. سیاهک آشکار 7. سیاهک داخلی 8. ناخوشی پایه گندم یا پاخوره.   
با تصویب قانون خرید تضمینی محصولات اساسی در مجلس شورای اسلامی (شهریور ماه 1368ش) و حمایت ملی از تولید گندم و کم‌توجهی به افزایش قیمت پنبه در مقایسه با گندم، به ویژه از دهه‌ 1380 و ادغام وزارت جهاد کشاورزی، سطح کشت گندم به رقم بی‌سابقه‌ي 385 هزار هکتار (65 درصد کل زمین‌های استان) در سال 82-1381 افزایش پیدا کرد و تولید گندم به بیش از یک میلیون و صدو سی هزار تن رسید. استان گلستان در سال 1383، سال خودکفایی گندم، 10 درصد از تولید گندم کشور را به خود اختصاص داد و رتبه‌ي دوم کشور را نیز از آن خود کرد. نکته‌ي مهم در مورد کیفیت بالاتر گندم استان در مقایسه با سایر گندم‌های تولیدی کشور اين است که 3-2 درصد میزان پروتئین بیشتری دارد. از سویی، در مقایسه با گندم‏های تولیدی آمریکا و فرانسه، به ترتیب در گروه درجه‌ یک و ممتاز این کشورها قرار می‌گیرد.
براساس آخرین آمار سال زراعی 88-1387، معادل 381000 هکتار گندم در استان کشت شده و تولید 1101547 تن بوده است. در سال زراعی 89-88، توليد حدود یکصد هزار تن کمتر بود. روند کاهش تولید در سال زراعی 90-1389، ادامه یافت، به طوری که خرید گندم در این سال حدود 600000 تن تخمین زده شد. دلیل اصلی افت گندم، تدارک کافی کود شیمیايی و حذف زراعت پنبه از چرخه‌ي تناوبی و ترکیب کشت محصولات استان است. این نگرانی وجود دارد كه با حذف کشت پنبه از چرخه‌ي تناوبی مزارع، در سال‌هاي آینده، با کاهش تولید گندم، حتی در صورت افزایش سطح کشت آن مواجه شود. سطح کشت گندم در سال زراعی 1391-1390 و سال زراعی 1392-1391 به ترتیب 38200 و 357300 هکتار است.  
ارقام گندمي که در سه دوره‌ي حاکميت سیاسی در این ناحیه کشت می‌شد:
1. عصر استرآباد: دو رقم شامل گندم بومی و گندم قرمز ترکمنی.
2. عصر گرگان و دشت: رقم 4820، ترکی(اکوآ)، ناز، خزر یک، اینیاء، البرز، کاوه، گلستان، فلات، رسول، هیرمند، باکانورا، تجن، اترک، شیرودی، ورنیاک، پاستور و3.
3. عصر استان گلستان: کوهدشت، گندم شانگها (N-75-16)، گندم دریا (N-80-6)، گندم مغان (N-80-6)، گندم آرتا(N-80-7 )، گندم (N-80-19). مروارید، لاین17، 20-87-N، گنبد.
• سویا
کشت سویا اولین بار از سال 1316ش شروع و به تدریج در ایران متداول شده است. گروه صنعتی بهشهر در سال 1341، با وارد کردن ارقام مختلف این گیاه و با به خدمت گرفتن متخصصین خارجی، به توسعه‌ي کشت آن در مازندران و گرگان اقدام کرد. با توجه به روند توسعه‌ي کشت این محصول از سال 1355ش، در منطقه‌ گرگان و دشت، مساحت کشت سویا 5852 هکتار و تولید آن نیز به 9507 تن رسید، اما افزایش سطح کشت آن با روند افزایش کشت گندم آبی همراه بود، به طوری که در سه دهه‌ي 70 ، 80 و 90، مساحت کشت این زراعت اغلب در دامنه‌ي 55-45 هزار هکتار قرار داشت. تولید سویا در استان اغلب در کشت دوم، پس از برداشت گندم، سیب‌زمینی و باقلا صورت می‌گیرد. بیشترین تولید آن در سال زراعی 87-1386 با 147802 تن بود. استان گلستان با بیش از 60 درصد تولید سویای کشور، اولین و مهم‌ترین استان تولید کننده‌ي این محصول شناخته می‌شود. تاکنون چهار کارخانه‌ي خاوردشت علی‌آبادکتول، سویابین گرگان، یگانه خزر در بندر ترکمن و طلای سفید در گنبد، در امر فرآوری و روغن‌کشی از دانه‌های روغنی سویا، کلزا و آفتابگردان فعالیت دارند. ارقام سویا که از ابتدای کشت این محصول تاکنون در سطح وسیع در گرگان و گنبدکاووس کشت شده‌اند، عبارتند از: هیل، ویلیامز، گرگان 3، سحر، پرشینک و ارقام جدیدکتول یا D.p.x و J.k یا ساری.
• زیتون
از کشت‌هايی است که با راه اندازی اجرای طرح اصلاح باغات زیتون از سال 1370، در وزارت کشاورزی وقت، توسعه کشت آن در اراضی شیب دار آغاز شد. بر اساس مطالعات امکان سنجی مشاور جامع ایران، استان گلستان در زمره‌ي مناطق مستعد توسعه‌ي کشت زیتون شناخته شده است. سابقه و شروع کشت زیتون در ایران به قرن سوم ميلادي برمی‌گردد. در دوره ساسانیان، محصول زیتون در گروه گیاهان با اهمیت شناخته می‌شد، به طوری که بر تولید محصول آن خراج می‌بستند. در اواخر قرن 13 و 14م، از اهمیت زیتون در ايران کاسته شد. ظاهراً در آن سال‌ها، جای روغن زیتون را روغن کنجد، کتان و پنبه (که تولید آن‌ها در سراسر ایران مقدور بود) گرفته بود. کشت درخت زیتون در همه‌ي مناطق ممکن نبود و به مواظبت زیادی احتياج داشت و از سویی، بايد سال‌ها از کاشت نهال می‌گذشت تا درخت ثمر دهد. ملگونف روسی، باغات پادشاهی اشرف (بهشهر) را چنین وصف می کند: «باغ شاه، باغ چشمه و عمارات چشمه باغ شمال و باغ زیتون» این امر دلالت بر توجه به کشت زیتون در این دوره دارد که کشت آن در نواحی شمال ایران کم و بیش رواج داشته است . دولت رضاشاه، قصد توسعه کشت زیتون در ایران را داشت، زیرا در سال 1315، موسی لوی، برای ترویج این گیاه سودمند، دستورات فنی کشاورزی برای کشت، داشت و چگونگی تولید نهال، پیوند، هرس، آبیاری و برداشت را تدوین کرد. تدوين این دستورالعمل، هم‏زمان با ایجاد باغ فلاحت شهرهای رامیان، علی آباد ، بندرگز و گرگان و کشت درختان زیتون بود. درختان این باغ، در شهر گرگان و علی آباد پس از گذشت 80 سال، با عملیات جوان‌سازی هنوز میوه تولید می‌کنند.  
در باغ کشاورزی گرگان، علاوه بر کلکسیون ذکر شده، تعداد هشت واریته خارجی زیتون در مساحت 2700 مترمربع وجود دارد که با هدف بررسی و تهیه قلمه‌ي تولید نهال نگهداری می‌شود. در سال1370، با قطع تنه‌ درختان زیتون از ارتفاع 100-90 سانتی‌متری از سطح خاک، برای باردهی مجدد، جوان‌سازی شده است. درختان قدیمی و کهنسال زیتون در نقاط مختلف استان وجود دارد، از جمله امام‌زاده‌ي روستای لمسک گرگان و امام‌زاده روستای ساورکلاته، علی آباد و همچنین درختان زیتون در ناحیه‌ي کوه مشرف به روستای قلمی شهرستان مینودشت و درختان کهنسال در منطقه‌ قازانقایه‌ي مراوه‌تپه، نشان از سابقه کشت زیتون در استرآباد و گلستان از گذشته‌های دور دارد.
با توسعه‌ي کشت زیتون از سال 1370 به بعد، کلکسیون‌های زیادی از ارقام زیتون در مراکز خدمات کشاورزی، اقلیم خشک و کم باران نوار مرزی با ترکمنستان، شمال مرکز خدمات ورسن و نقاط مختلف استان احداث شد که مهم‌ترین آن، باغ چهار هکتاری کلکسیون ارقام زیتون از کشورهای فرانسه، ایتالیا، سوریه، اردن، ترکیه و بیشتر ارقام زیتون داخل کشور است که در سال 1375، در کنار جاده‌ اصلی گرگان - علی‌آباد، رو به روی روستای گناره‌ي گرگان با بیش از 70 رقم زیتون احداث شده است.
کل مساحت زیتون باقی‌مانده از تک درختان کهنسال کلون‌های قدیمی در مناطق یاد شده، کلکسیون‌ها و باغ تالموي منابع طبیعی در علی‌آباد کتول، در برگیرنده‌ي 5 هکتار درختان‌ بارور و10 هکتار باغ تازه ساخت و در کل، 15 هکتار سطح کشت زیتون براي استان در نظر گرفته شده و به عنوان آمار پایه‌ي کشت زیتون در برنامه‌ي اول توسعه‌ کشاورزی استان در سال 1368 مدنظر قرار گرفته است. تولید نهال زیتون در سال‌های 71 و 1370، با پاجوش وارداتی از رودبار گیلان، سپس با احداث گلخانه و تکثیر نهال به روش میست در باغ فلاحت گرگان، با اجرای طرح مشترک (T.C.P) با سازمان خواربار کشاورزی ملل متحد، شروع و موجب ترویج این روش تولید انبوه نهال شد و اکنون از طریق بخش خصوصی، همه‌ي نهال زیتون مورد نیاز استان و حتی مازاد، در سطح انبوه تولید و عرضه می‌شود.
با اجرای طرح توسعه باغات و طرح زمین‌های شیب‌دار در مناطق کوهپایه در برنامه‌ سوم توسعه اقتصادی اجتماعی و سیاسی کشور در سال 1376، کل کشت زیتون استان 2377 هکتار باغ جدید و 78 هکتار باغ بارور بوده است. نتیجه‌ي اجرای طرح‌های توسعه‌ زیتون در استان باعث شد در سال زراعی 1384 و 1383، مساحت کشت به 11348 هکتار برسد که 1199 هکتار آن به مرحله‌ باردهی و تولید میوه رسید. در سال 1389، مجموع سطح کشت نهال زیتون از شروعِ اجرای طرح، به حدود 16000 هکتار رسیده است.   
برای فرآوری و عمل‌آوری کنسرو زیتون و همچنین روغن‌کشی، تاکنون واحدهای روغن‌کشی در گرگان، مینودشت و گنبد احداث شده است. اکنون باغات زیتون زیادی در اجرای برنامه‌های سازمان کشاورزی از سال1370 در مناطق حاشیه‌ي رودخانه‌ اترک و زمین‌های شیب‌دار احداث شده و به مرحله‌ي باردهی رسیده‌اند. به عنوان نمونه، روستای توشن در گرگان، روستای برفتان در علی‌آبادکتول، روستای نامتلو در رامیان، منطقه‌ آق‌امام آزادشهر، روستای قره‌چشمه در مینودشت، نارلی آجی‌سو و قازانقایه در مراوه‌تپه، اجن سنگرلی در کلاله، باغ 500 هکتار تعاونی تولیدی روستای کرند شهرستان گنبدکاووس، باغ 250 هکتاری زیتون روستای خیرخوجه، باغ 600 هکتاری کمیته امداد در شمال چپر قویمه و باغ زیتون احداثی در مرز اینچه برون، از نمونه باغات زیتون استان است. در سال 1391، با ارائه طرح غیرمتمرکز کشت زیتون در سطح روستاها و فضاهای اداری، با این هدف، زیتون در اختیار روستا‌ها قرار گرفت که در سال اول، 225000 اصله نهال زیتون معادل 1150هکتار در 360 روستای استان با همکاری دهیاری ها کشت شد.
• برنج
در منطقه‌ گرگان و گنبد، با فراهم بودن شرایط طبیعی و محیطی، همانند دیگر استان‌های شمال، کشت برنج از سال‌های دور رواج داشته است. علی‌بن سهل طبری در سال 236ق، در کتاب فردوس‌الحکمه، از کشت برنج در تبرستان یاد کرده است. در دوره هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، کشت برنج در مناطقی مانند گرگان رواج داشته است.
برنج قبل از دوره‌ي املاک اختصاصي در استرآباد، بزرگ‌ترین محصول پس از گندم را تشکیل می‌داد، ولی پس از آن، به واسطه‌ي ترقی گندم و پنبه و همچنین کشت توتون، از میزان آن کاسته شده است. در بحث داد و ستد تجار استرآباد با تجار مسیحی در بندرجز (بندرگز)، شالی و برنج جزو اقلام صادراتی بوده است.    
در اوایل سلطنت رضاشاه، برای اولین بار کشت شالی با استفاده از آب زیرزمینی انجام شد. از سویی، علاوه بر آب‌‌های سطحی، از آب قنات‌ها نیز در گرگان و دشت برای آبیاری پنبه و برنج استفاده می‌کردند. بیشترین مصرف اهالی استرآباد، برنج نوع گرده بود، ولی در شهر گرگان، مصرف اين نوع، کم بوده است. انواع برنجی که در گرگان و دشت کشت می‌شود، شامل رقم گرده، عنبربو، صدری، امیری، برنج محلی شموشک و امیری منسوب به ده میرمحله در گرگان است.
با کاهش سطح کشت پنبه، به ویژه در دهه‌ي 80 و افزایش کشت گندم آبی و افزایش استفاده از آب‌های زیرزمینی و چاه، کشت برنج، 5 تا 6 برابر توسعه پیدا کرده است، به طوری که در سال 1384-1383ش، مساحت کشت آن به بیش از 61300 هکتار رسید. به‌ علت افزایش سطح کشت برنج با استفاده از آب‌های زیرزمینی، میانگین کشت در 5 سال منتهی به سال زراعی 88-1387، به 57843  هکتار رسید. با توجه به پتانسیل تبخیر و تعرق منطقه، برای این مساحت کشت، لازم است كه سالانه حدود 630 میلیون مترمکعب آب از سفره‌های زیرزمینی برداشت شود. نتیجه‌ي این برداشتِ بی‌رویه، افت سالانه‌ي این منابع آبی باارزش است. در سال 1392، با افزایش قیمت برنج گروه صدری و انواع طارم، دم‌سیاه، هاشمی، کشت برنج علی‌رغم بارندگی پایین بهار و تابستان این سال، افزایش چشمگیری یافته و از کشت دوم تابستانه سویا کاسته شده و به زراعت برنج اختصاص یافته است.
• توتون
توتون از گیاهان وارداتی چند قرن اخیر است كه در برخی از نقاط کشور به ویژه شمال کشور معمول شد. دستورالعمل فنی کشت توتون، اولین بار در زمینه‌های کاشت، خشک کردن، عدل‌بندی، تخمیر و شناسایی و کنترل آفات این محصول در سال 1316ش، تدوین شده است.
کشتکاران اولیه‌ توتون در گرگان، چند نفر یونانی و گیلانی بودند و از سال1313ش، کشت آن در گرگان معمول شد. در سال 1315ش، به وسیله‌ کارپردازان املاک اختصاصی، بنگاه‌هایی در نقاط مختلف گرگان و دشت، ایجاد شد و سطح کشت آن بالا رفت.
در سال1320، بر اثر برچیده شدن سازمان املاک اختصاصی، کشت توتون کاهش یافت، اما بعدها در اثر گرانی قیمت، سطح کشت آن افزایش یافت و در سال1341، در پنج بخش بندرگز، بخش مرکزی گرگان، علی‌آباد کتول، گنبدکاووس و مینودشت در 133 منطقه، 4057 هکتار توتون کشت شد. بیشترین کشت با 1800 هکتار در علی‌آباد کتول بوده است. رقم‌های توتون مورد کشت در سال1341 در گرگان و دشت عبارت بود از: طرابوزان، تی کولاک، سامسون و باسما. رقم توتون که این سال‌ها (1390)کشت می‌شود، رقم ویرجیناست. طبق آمار، کشت توتون در سال زراعی 85-1384 در استان، 2935 هکتار و متوسط عملکرد 1596 کیلوگرم توتون خشک در هکتار بوده است.  
• سیب‏ زمینی
بذر سیب‏زمینی در زمان فتحعلی شاه قاجار توسط سرجان ملکم انگلیسی وارد ایران شده است. سیب‌زمینی اولین بار در استرآباد در سال 1292ش، در منطقه‌ای که فاضل‌آباد تازه داشت تأسیس می‌شد، توسط فون صمصام روسی در کنار زراعت پنبه، گوجه‌فرنگی و گندم کشت شد.
طبق اظهارات کشاورزان سیب‏زمینی‌کار سالخورده‌ي شرق گرگان، از اواخر دهه‌ 30 و اوایل دهه 40 ش، کشت سیب‏زمینی در روستاهای شرق گرگان توسط کشاورزان مهاجر از مناطق شاهکوه، مجن و تاش، در روستاهای کوهپایه شروع شد. نوع رقم سیب‌زمینی، پشندی و زمان کشت آن در آذرماه و اوایل دی‏ماه است و برداشت آن از نیمه‌ دوم اردیبهشت‏ماه تا خردادماه صورت می‌گیرد. ویژگی‌های اقلیمی، توپوگرافی و کیفیت خاک زمین‎‌‎های استان سبب شد که در یک سال زراعی، امکان کشت و برداشت سه بار محصول در نواحی مختلف آن فراهم باشد. در مناطق دشت و دامنه‌اي که بیشترین كشت سیب‏زمینی استان در آن صورت می‌گیرد، در آذرماه و دي‏ماه، کشت و از نيمه‌ دوم ارديبهشت تا اوايل تيرماه برداشت مي‌شود. کشت سالانه در این ناحیه، بین 4000 تا 10000 هکتار متغیر است.
در مناطق كوهستاني و سردسیر، با رفع سرمای بهاره و مناسب شدن شرایط آب‌وهوايی، كشت در اواسط فروردین‏ماه و برداشت در مهرماه شروع می‌شود. سیب‌زمینی این ناحیه از قابلیت انبارداری بالايی برخوردار است و محدودیت اصلی تولید، کمبود آب و کوچک بودن اندازه‌ قطعات زمین‌های کشاورزی است.
همچنين چند سالي است كه كشت در سطح محدود و با استفاده از سيب‌زميني پیش جوانه‌دار شده، انجام مي‌شود. اين كشت از اواسط شهريورماه و اوايل مهرماه شروع می‌شود و برداشت محصول در اواخر آذرماه و اوايل دي‌ماه صورت می‌گیرد. به نظر می‌رسد تمهیدات لازم و فراهم شدن توليد بذر پیش جوانه‌دار شده، سبب توسعه‌ اين روش كشت می‌شود.
عرضه‌ سیب‌زمینی بهاره استان که در نیمه دوم اردیبهشت‏ماه و خردادماه، به دليل نداشتن قابليت ماندگاري و انبارداري، به عنوان محصول تازه مصرف می‌شد، نقش عمده‌اي در تعادل قیمت و تأمین سیب‌زمینی مصرفی کشور در این دوره داشته است، ولی در سال های اخیر به دلیل طرح استمرار در دیگر مناطق از نقش تعادل قیمت آن کاسته شده است. البته سال‌هایی که به دلیل کاهش سطح کشت، تولید این محصول در استان پايین است، قیمت سیب‌زمینی در کشور نیز افزایش می‌یابد.
آخرین آمار کشت و تولید این محصول نشان می‌دهد که در سال زراعی 88-1387، از سطح 6307 هکتار با متوسط تولید 22 تن در هکتار، معادل 138636 تن محصول به دست آمد که مازاد تولید به سایر استان‌های کشور صادر شده است. ارقام سیب‌زمینی که كشت آن در استان از ابتدا تاکنون در مزارع تجربه شده، به اين شرح است: پشندی، کوزیما، مورن، دراگا، مارفونا، اگریا، کنکورد، سانته، آئولا، دیامانت و ارقام جدیدي چون آریندا، که اغلب منشأ آن‌ها از کشور هلند است.
• سایر محصولات
طبق آخرین آمارنامه‌ سال 1389، تعداد 51 گونه محصول زراعی یک‌ساله در گروه‌های مختلف غلات، دانه‌های روغنی، حبوبات، گیاهان لیفی و صنعتی، سبزی، صیفی، علوفه ای و دارویی، همچنین حدود 31 گونه گیاه پایا و دائمی باغی در استان در سطوح مختلف کشت و برداشت می‌شود.  به سبب ارزش اقتصادی و بازار فروش و توسعه‌ صنعتی و چگونگی مصرف از گذشته تاکنون، سطح کشت و تولیدات کشاورزی دستخوش عوامل بسیاری شده، تا آن‌جا که برخی از محصولات مانند کنجد که روزی مهم‌ترین محصول تولید روغن در استرآباد به شمار می‌آمد، اکنون کشت آن در حال منسوخ شدن است و یا کشت پنبه كه در این سال‌ها، سطح کشت آن 18 برابر نسبت به سال اوج (1353)، کاهش پیدا کرده است. برخی از محصولات جدید مانند کلزا با 40-37/0 روغن، از سال 1376 تاکنون کشت آن توسعه یافته، به‌طوری که در سال 86-1385، مساحت کشت کلزا به 65 هزار هکتار رسیده و به دلایل متعدد فنی و اقتصادی، آینده درخشانی برای توسعه کشت و تولید آن در کنار گندم متصور است.
انواع محصولات زراعی و باغی استان در سال زراعی 1388-1387، در سطوح مختلف کشت می‌شوند. به ترتیب بالاترین سطح کشت 10 نوع محصول  اصلی عبارتند از: گندم، جو، برنج، سویا، کلزا، زیتون، پنبه، سیب‏زمینی، گوجه‏فرنگی و ذرت علوفه‌ای . از سایر محصولات مورد کشت و زرع مي‌توان توتون، آفتابگردان، انواع لوبیا، ارزن، نخود، عدس، لپه، ماش، کنجد، چغندر علوفه‌ای، خربزه، هندوانه، خیار، کدو، پیاز، بادمجان، باقلای تازه، لوبیا سبز، کلم، کاهو، تره، جعفری، شبدر، سورگوم، بادام‌زمینی، تربچه، کرفس، شاهی، ریحان، نعنا، شوید، گلرنگ، اسفناج، گشنیز، شنبلیله، سیر و کدو بذری را نام برد.  در سال 1391، کشت گیاهان روغنی جدیدی همانند کتان روغنی و کنجد، به سبب ارزش اقتصادی روغن آن توسعه یافته است.
در گروه محصولات باغی و تحقیقاتی که در سال 40-1339 در باغ فلاحت گرگان به عنوان ایستگاه تحقیقات کشاورزی مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت، کلکسیونی از درختان سیب درختی از واریته‌های داخلی و خارجی در سطح 6000 متر مربع در 24 ردیف 5 تایی وجود داشت تا بهترین نوع آن انتخاب و بین باغداران توزیع شود. این اقدام، توسعه‌ وسیع باغات سیب را در گرگان و دشت در پی داشته است. البته در حال حاضر، تمامی باغات سیب درختی مذکور، به علت تغییرات شدید اقلیمی و عدم تطابق و سازگاری از بین رفته است. زیتون به مساحت 2700 مترمربع که هشت واریته‌ي آن از ارقام خارجی و وارداتی هستند، کشت شده و با مساحتی حدود  5400 مترمربع، در باغ کشاورزی گرگان وجود دارند.
فعالیت تحقیقاتی در رابطه با انواع هلو، انار و ... به ایستگاه هاشم‌آباد گرگان منتقل شد. کلکسیون ارقام انار و کلکسیونی از ارقام زیتون در آن ایستگاه وجود دارد. لازم به یادآوری است که ایستگاه تحقیقاتی هاشم‌آباد، اکنون در اختیار مؤسسه تحققیات پنبه‌ کشور قرار دارد و فعالیت تحقیقاتی پنبه در آن صورت می‌گیرد.

…

منابع:
• اداره آمار و خدمات کامپیوتری. (1384) آمارنامه کشاورزی سال زراعی 84-1383. گرگان: سازمان جهاد کشاورزی گلستان.
• اداره آمار و خدمات کامپیوتری. (1388) آمارنامه کشاورزی سال زراعی 88-1387. گرگان: سازمان جهاد کشاورزی گلستان.
• اداره آمار و خدمات کامپیوتری. (1390) مجموعه آمارنامه‌های سالانه کشاورزی گرگان و دشت از سال زراعی1350 تا 89-1388. گرگان: سازمان جهاد کشاورزی گلستان.
• پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ. (1357). کشاورزی و مناسبات ارضی ایران در عهد مغول: قرن‌هاي 13 و 14 ميلادي (جلد 2، چاپ 3). (ترجمه کریم کشاورز). دانشگاه تهران.
• خوشخوی، مرتضی. (1364). اصول باغبانی. دانشگاه شیراز.
• ذبیحی، مسیح‌الله. (1386). استرابادنامه. تهران: انتشارات امیرکبیر.
• ستوده، منوچهر، و مسیحی، ذبيح‏الله. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 4). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.
• لهسایی‌زاده، عبدالله. (1369). تحولات اجتماعی در روستاهای ایران. شیراز: انتشارات نوبه.
• معاونت اداری و مالی برنامه‌ریزی. (1368). برنامه پنج ساله اول توسعه کشاورزی گرگان و گنبد. گرگان: سازمان کشاورزی گرگان و گنبد.
• معاونت برنامه‌ریزی و اداری و مالی. (1373). گزارش توجیهی ممنوعیت کشت برنج با استفاده از منابع آب زیرزمینی در منطقه گرگان و گنبد. گرگان: سازمان جهاد کشاورزی .
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.
• وزارت کشاورزی. (1375). مجموعه قوانین و مقررات کشاورزی از سال 1302 تا 1374. تهران: مؤلف.