كوه كهكشان

كوه كهكشان (كهكشان)              Kahkeshan Mountain
 

مجموعه‌ای از قله‌ها در مرز بین استان گلستان و سمنان.
در مختصات جغرافيايي 36 درجه و 30 دقيقه تا 36 درجه و 31 دقيقه عرض شمالي و 54 درجه و 24 دقيقه تا 54 درجه و 31 دقيقه طول شرقي رشته كوهي با امتداد شرقی- غربی بر روی یک یال بلند که ارتفاع آن در همه‏ی نقاط بیش از 3000 متر است، مانند دیوار بزرگی به طول بیش از 10 کیلومتر در جنوب استان کشیده شده است. این کوهستان، در رشته کوه البرز شرقی در جنوب دو روستایِ شاهکوهِ بالا و پایین جای دارد. فاصله آن از شهر گرگان، 37 کیلومتر و از مسیر جاده‎ی توسکستان قابل دسترسی است. خط الرأس این کوهستان، مرز بین استان گلستان و سمنان را تشکیل می‌دهد. دامنه‏هاي شمالي اين کوه به شهرستان گرگان و دامنه‏هاي جنوبي آن به شهرستان‏هاي شاهرود و دامغان مشرف است.
قله گاوکشان با ارتفاع 3813 متر در سمت غرب آن قرار دارد و بلندترین قله مرزی استان است. اين قله چسبیده به یال کهکشان است و کوهی مستقل محسوب می‌شود. ارتفاعات به تدریج از غرب به شرق کاسته می‌شود. در شرق کهکشان، قله برفکه به ارتفاع 3271 متر قرار گرفته ‌است. نام شاهکوه در انواع کتب و نقشه‌های جغرافیایی، توپوگرافی و زمین‏شناسی، به عنوان روستا و نه به مفهوم یک کوه، کاربرد دارد. کلمه‏ی شاهکوه را مردم استان به صورت غیر رسمی به قللِ کهکشان و گاوکشان اطلاق می‌کنند و علت آن، مشرف بودن این کوه‌ها به روستاهای شاهکوه است. هر دو روستا در شمال کهکشان و به فاصله هشت کیلومتر از یکدیگر قرار دارند.
در شمال کهکشان، دره‏ی بزرگی است که رودخانه‏ی شاهکوه یا درآسیاب از شرق به غرب در آن‏جاری است. این دره کاملاًً سرسبز و فعاليت‏هاي كشاورزي در آن متداول است.
در شمال شرقی کهکشان و در کنار دره‌ی شاهکوه (درآسیاب)، روستای شاهکوه بالا قرار دارد. کوه معروف و کم ارتفاعی به نام جمشیری، بین روستا و کهکشان واقع شده است.
منظره كهكشان با سایر کوه‌های استان کاملاً متفاوت است. مهم‌ترین تفاوت آن در نداشتن پوشش گیاهی است. قله‌های مرتفعِ نوک تیز، کوتاه و تیغه‌ای دارد که در یک یال بلندِ کشیده و پیوسته قرار گرفته‌اند. در زیر یال، پرتگاه‌های سنگی بزرگ و در زیر پرتگاه‌ها، دامنه‌های واریزه‌ای پرشیبی وجود دارد که از فرسایش و ریزش خرده سنگ‌های دیواره‌های صخره‌ای ایجاد شده است. سنگ‌های این کوه به رنگ کرم مایل به قهوه‌ای مي‌باشند.
از فراز کهکشان، چشم‌اندازی از جنگل‌های استان، بخشی از محدوده‌ی حفاظت شده‏ی جهان‌نما و بخش کوچکی از منطقه شکار ممنوع چلچلی را می‌توان دید و در دامنه‏ی آن، آبادی‌های شاهکوه بالا و پایین دیده می‏شود که به گفته‌ی ستوده، ییلاق بزرگ استرآباد است.   
دره در محل شاهکوه بالا، باریک است و به سمت شاهکوه پایین، باز و وسیع می‌شود. تابستان‌های این منطقه، معتدل و زمستان‌های بسیار سرد و پربرف دارد. وجود یخچال‌های طبیعی سرشار از برف و یخ، حتی در تابستان‌ها، از ویژگی‌های آن است. مراتع غني پيرامون روستا موجب رونق دامداري در اطراف آن شده است.
روستای شاهکوه پایین بر روی رسوبات آبرفتی ساخته شده است که متشکل از مجموعه‌ای از آبرفت‌ها شامل کنگلومرا و ماسه سنگ در اواخر دوره‌ی ترشیاری و رسِ ماسه‌ای و سیلت در اوایل کواترنری است. وجود آبرفت‌های ضخیم، نفوذپذیری سنگ‌ها و ذوب برف‌های کوه کهکشان، باعث غنی شدن سفره‌های آب زیرزمینی در این محل و ایجاد چشمه‌های آب گوارا شده است. از آن جمله می‌توان به چشمه‌‏هاي زردچشمه، چشمه‌سار، سرخ‌چشمه، سنگ‌چشمه، اِردیج، گنگ‌چشمه، قلعه‌سر، هفت‌دختر، استِل سَر و شِليار اشاره کرد. منبع آب این چشمه‌ها وابسته به ذخایر آب دامنه‌ی کوه کهکشان و گاوكشان است.
در سمت غرب این خط الرأس و در محدوده‌ی گاوکشان، چند غار منحصر به فرد وجود دارد که حتی در تابستان دارای یخ بوده و اهالی به آن یخدان می‎گویند. گَتِ یخدان و یخدان گُوکُشان در ارتفاعات جنوبی شاهکوه واقع هستند. غار (یخدان) چهاردیج در جنوب غربی شاهکوه واقع در محدوده‌ی قله گاوکشان، دارای یخ‌های سخت و بلورین و قندیل‌های (استالاگتیت) یخی بوده و کف، جداره‌ها و سقف، پوشیده از یخ است. در زمان گذشته، یخ‌های این غار را کنده و برای فروش به گرگان می‌بردند.
کهکشان به صورت یک خط الرأس مستقیم و طولانی، از امتداد عمومی (شرقی - غربی) رشته کوه البرز تبعیت می‌کند. در نتیجه، رودخانه‌ها در همین امتداد جاری می‌شوند. کهکشان از سنگ‌های دوران دوم زمین‌شناسی تشکیل شده است. سازندهای تشکیل دهنده‏ی آن، سازند شمشک با سن ژوراسیک، شامل شیل، ماسه سنگ و سیلت سنگ همراه با عدسی‌های زغال سنگی و سازند لار، شامل سنگ‌های دولومیتی و آهکی است که ضخیم و صخره‏ساز بوده، بخش اصلی ارتفاعات کهکشان و قله‌های آن را تشکیل می‌دهند. در شمال کهکشان، گسلی به نام شاهکوه وجود دارد که جا به جایی بین سازندهای کوه کهکشان و سازندهای مجاور را ایجاد کرده است. چین‏خوردگی این رشته کوه تحت‌تأثیر فاز کوهزایی اوایل دوران سوم زمین‌شناسی صورت گرفته است که به آن فاز پیرنه می‌گویند.

منابع:
• درویش‏زاده، علی. (1382). ‏‏زمین‏شناسی ایران. تهران: امیرکبیر.
• زمانی پدرام، م و حسینی، ح. (1369). نقشه زمین‌شناسی گرگان [نقشه]. (مقیاس 1:10000). تهران: انتشارات سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• زنده‌دل، حسن. (1379). استان گلستان: مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی. تهران: مؤسسه تحقيقات و انتشارات كاروان جهانگردان - ايرانگردان.
• زنده دل، حسن. (1378). راهنمای گردشگری روستاهای ایران.  تهران: مؤسسه تحقيقات و انتشارات كاروان.
• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.
• شرکت مهندسی کاوش کانسار. (1381). طرح پی جویی مواد معدنی فلزی بر اساس آثار شدادی در استان گلستان. گرگان: سازمان صنایع و معادن استان گلستان.  
• صالحی‏راد، الف. (1369). نقشه زمین‏شناسی گرگان [نقشه]. (مقیاس 1:250000). تهران: انتشارات سازمان ‏‏زمین‏شناسی ایران.
• محمودی، فرج‌الله. (1386). ژئومورفولوژی ساختمانی (چاپ 3). تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
• نقشه توپوگرافی گرگان [نقشه]. (1382). (مقیاس 1:250000). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.