گالیکش / شهرستان

گاليكش/ شهرستان

Galikesh County

شهرستانی به مركزيت شهر گاليكش در منتهی‌الیه شرق استان.
شهرستان گالیکش در حداقل 55 درجه و 0/19 دقيقه تا حداکثر 56 درجه و 0/1دقیقه طول‌شرقي و در حداقل  37 درجه و 0/11 دقیقه تا حداکثر 37 درجه و 0/29 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته است. اين شهرستان از مغرب به شهرستان گنبدكاووس، از مشرق به استان خراسان شمالي و استان سمنان، از شمال به شهرستان كلاله و از جنوب به شهرستان مينودشت و استان سمنان محدود شده است. شهرستان گاليكش را می‌توان حلقه‌ی اتصال سه استان گلستان، خراسان شمالی (بجنورد) و سمنان دانست.
طبق مصوبه 3830ت ا ک مورخ 21 فروردین 1369، گالیکش مبدل به یکی از بخش‌های شهرستان مینودشت شد و در 23 تیرماه 1389، با مصوبه هیأت وزیران، به شهرستان ارتقاء یافت. وسعت شهرستان گاليكش، 63/914 كيلومترمربع که 44/4درصد وسعت استان را به خود اختصاص داده است.
شهرستان گالیکش از دو بخش؛ بخش مرکزی به مرکزیت شهر گالیکش و بخش لوه به مرکزیت روستای صادق‌آباد تشکیل شده است. بخش مرکزی دارای دو دهستان نیلکوه و ینقاق و بخش لوه دارای دو دهستان قراولان و گلستان و 21پارچه آبادی است. در این شهرستان، 64 پارچه آبادی وجود دارد که 2 آبادی خالی از سکنه (روستاهای خسروآباد و غرب کلو) و 62 آبادی دارای سکنه است. شهرستان گالیکش دارای 16هزار و 384 خانوار با 59هزار و 975نفر جمعیت است.
آمار جمعیتی دهستان‌ها و روستاهای اين شهرستان در سرشماری سال 1390 به شرح زير است:

   نام                                خانوار         جمعیت

شهرستان ‏گاليكش               16384      59975
بخش‏ مرکزي                   12068      44363
شهر‏گاليكش                     5768        20831
دهستان ‏ينقاق                   5386        20215
‏

روستاها
   ينقاق                                 1085        4073
   قاسم‌آباد                              110          446
   كامران‌آباد                           117          404
   املاک                               126          490
   ميرزاپانك                          488          1817
   اسماعيل‌آباد                        153          556
   عرب بوران                       283         1005
   محمدآباد                           165           577
   محمودآباد                         356          1464
   اسلام‌آباد                            30            85
   قلي تپه                            433         1652
   سنديكا                              57           217
   تلوستان                           191         631
   سرچشمه                         176          659
   كريم‌آباد                           109         390
   ترنگ تپه                        151          551
   تراجيق                          287         991
   كمال‌آباد                         280          1194
   گيلان تپه                         78           283
   خمبرآباد                         209         774
   حسين‌آباد                         94            428
   بلوچ‌آباد                         117          438
   حسين‌آبادقرباني                55           201
   کسرائي یک                    36           123
   کسرائي دو                       9             30
   هيئت‌آباد                        29            109
   پزشكيان                        34           139
   سنگ تپه                       14           50
   پاسنگ بالا                   588          1970
   پاسنگ پايين                 30             116
   مزرعه حاجي ميلاني       13             55
   قنات حاجي تاجي           71              267
دهستان نيلكوه                914           3317
‏

روستاها
   آب‌پران                    111          427
   سيجان                      27            105
   فارسيان                   119          472
   يورت زينل              80            261
   يورت كاظم              43           137
   پنو                        110          405
   پي دل دل              136          466
   فرنگ                    89            325
   كيارام                   80            282
   ليرو                      119          437
بخش‏لوه                     4330        15612
دهستان ‏قراولان          3285        11682
‏

روستاها
   اجن شيرملي             78           291
   اجن قره خوجه         305          1158
   چقربش قارداش        385          1315
   سرخن‌آباد                58           204
   پتكي                     36           122
   قانجق شهرك           232          889
   كرنگ كفتر             207          664
   منجلو                    44           171
   قرق آق قميش          67            267
   دارآباد                  227          852
   آق قميش               427          1619
   صادق آباد              463          1592
   لوه                      168          568
دهستان ‏گلستان           1045        3930
‏

روستاها
   بش اويلي               123           457
   قوشه چشمه            109           428
   گوگل بزرگ           37            134
   كندسكوه                48            186
   تنگ راه               370          1417
   ترجنلي                358          1308
 

در عصر قاجار، این منطقه در بلوک حاجیلر قرار داشت. رابینو در این‏باره می‌نویسد: «قبیله حاجیلر که نام خود را بر بلوک کوچکی که در آن اقامت دارند گذاشته‌اند، از بازماندگان طایفه گرایلی هستند و در دره‌های پرشیب و مرتفع شمال گرگان‌رود منزل دارند.»
شهرستان گاليكش از دو قسمت کوهستانی (نواحی جنوبی و شرقی) و جلگه‌ای (شمال و غرب) تشکیل شده که در محدوده‌ی البرزشرقی قرار گرفته است. بیشترین ارتفاع با 2550متر بالاتر از سطح آب‌های آزاد، در خواجه قنبر واقع شده است.
قسمت جلگه‌ای، دارای خاک رسوبی حاصل از آبرفت رودهای این بخش است. به علت رسی بودن و قابلیت نگهداری آب و همچنین وجود گیاه و خاک کافی، بسیار حاصلخیز است. کل عرصه جنگلی در این شهرستان طبق آمار سال 1390، برابر با 50130هکتار بوده است. پارک ملی گلستان در قسمت شرقی این شهرستان واقع شده است.
آب و هوای شهرستان گالیکش، معتدل و نیمه مرطوب است. دو نوع باد، آب و هوای آن را تحت‌تأثیر خود قرار داده است:
1. بادهای محلی خوشاباد یا خشک باد که از سمت جنوب شرقی گالیکش از اوایل پاییز تا اواخر فصل زمستان می‌وزد و با شروع بارندگی، قطع می‌شود. پایان یافتن این بادها، اغلب نشان از غلبه بادهای باران‌آور شمال غرب و غرب است. وزش این باد در دهانه‌ی بین کوه‌ها، به ویژه در دهانه‌ی اوغان بیشتر است. وزش این بادها را می‌توان یکی از خصایص طبیعی این شهرستان نام برد.
2. باد باران‌آور شمال غرب و غرب: این نوع باد که از سمت دریای خزر می‌وزد، اغلب ابرهای باران‌زا به همراه دارد.
براساس آمار جمعیتی سال 1385، بخش گالیکش داراي 57404 نفرجمعیت و 13706خانوار بود که 20058 نفر شهرنشین و 37346 نفر روستانشین بودند. در دهستان نیلکوه، 818 خانوار و 3239 نفر جمعیت، در ینقاق 395 خانوار و 16202نفر جمعیت و در دهستان قراولان 4064 خانوار و17954نفر جمعیت سکونت دارند. بعد خانوار شهرستان گالیکش 18/4 نفر بوده است. تراکم نسبی شهرستان گالیکش در سال 1385، 25/63 نفر در هر کیلومترمربع بوده است. در سال 1390، جمعیت شهرستان گالیکش 16398خانوار و 59975 نفر اعلام شد که از این جمعیت، 20831 نفر شهرنشین و 39144 نفر روستانشین بودند. از کل جمعیت این شهرستان، 29537 نفر مرد و30437 نفر زن اعلام شده‌اند. در این سال، تراکم نسبی جمعیت 38 نفر در هر کیلومترمربع بوده است. پرتراکم‌ترین نقطه جمعیتی این شهرستان را می‌توان شهر گالیکش با تراکم نسبی 8500 نفر در هر کیلومترمربع دانست.
شهرستان گاليكش يك شهرستان مهاجرپذير است. ساکنین اصلی و بومی آن، فارس‌ها و ترکمن‌ها هستند. ترکمن‌ها بیشتر در بخش لوه سکونت دارند. به دلیل داشتن شرایط خاص و مناسب اقلیمی و کشاورزی، بسیاری از سیستانی‌ها، بلوچ‌ها، شاهرودی‌ها و کردها به این بخش مهاجرت کرده‌اند. بزرگ‌ترین مهاجرین این شهرستان، سیستانی‌ها و بلوچ‌ها هستند.
بیشتر مردم این شهرستان شیعه دوازده امامی بوده که 80درصد جمعیت شهرستان را به خود اختصاص داده‌اند، اما مذهب حنفی نیز در این شهرستان زندگی می‌کنند.
شغل اصلی مردم شهرستان گالیکش، کشاورزی و دامداری است. در این منطقه، بیشتر گندم، سویا، شالی، کلزا و پنبه کشت می‌شود. این زمین‌ها از طریق رودهای کوچک، از جمله قلی‌تپه (علی‌برده)، پاسنگ، مادرسو و چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق، آبیاری و یا به صورت دیم کشت می‌شوند.
صنایع دستی مهم این بخش، نوغانداری و ابریشم‌بافی است. قالی‌بافی، نمدمالی، سوزن‌دوزی از دیگر هنرهای سنتی و صنایع دستی این شهرستان است.
براساس آمار رسمی سال 1385، جمعیت فعال 59/41 درصد از جمعیت 10 ساله را تشکیل داده‌اند که 60/48 درصد در بخش کشاورزی، 23/21درصد در بخش صنعت  و 47/29 درصد در بخش خدمات به کار مشغولند. از این جمعیت، 60/84 درصد در بخش خصوصی و 23/14 درصد در بخش عمومی فعالیت کرده‌اند.
شهرستان گالیکش از نظر صنعتی ضعیف است و اقتصاد آن را می‌توان وابسته به کشاورزی دانست و فقط چند کارخانه و واحد صنعتی در این بخش فعالیت می‌کنند که عبارتند از: کارخانه سیمان پیوند گلستان، کارخانه آرد، مجموعه سنگ‌شکن‌ها، سیلوی 100 هزار تنی گالیکش، کارخانه الیاف تورنگ،کارخانه شیر لوه و3معدن لاشه آهکی.
این شهرستان، 2 کتابخانه عمومی، 77 مسجد و 163 مدرسه دارد.
جاذبه‌های طبیعی و گردشگری این شهرستان عبارتند از: پارک ملی گلستان، آبشار لوه، آبشار آق‌سو، غارحمام خدایی در پنو، کوه جنگلی نیلکوه.
اماكن مذهبي عبارتند از: بقعه مبارکه سیدحسن نبی در روستای کیارام، باباتکیه یا تکیه‌بابا در روستای پاسنگ بالا، امام‌زاده قاسم در روستای پنو، بی‌بی حلیمه در روستای ینقاق، امام‌زاده عبدالله در روستای عرب بوران، معصوم‌زاده سیدعلی اکبرحسینی معروف به پیربخشی، پیر بابا در روستای سیجان، امام‌زاده جعفر در قانجق شهرک، امام‌زاده اسحاق، پیر بخشی روستای فارسیان، آرامگاه عابدین لنگ در روستای کندس کوه.
همچنین غار تاریخی کیارام فرنگ، تپه‌مراد، تپه کیارام، گورستان جل‏گزی، غار کیارام، غار سیجان (هفت خان سیجان)، قلعه نیلکوه، غار دارآباد، قلعه بی‌بی‌حلیمه، سازی‌تخته، تپه طلایی، غارخان محمد، تخت سلیمان در روستای تنگراه، غار پادل دل و قطعه ابوبکر تلوتستان، قیز قله کندس‌کوه، پیرغار، غار حمام خدایی، غار میس‌قایه از اماکن تاریخی شهرستان گالیکش به شمار مي‌روند.

منابع:
• آمارنامه گلستان 1390. گرگان: سازمان مديريت و برنامه‌ريزي استان گلستان.
• پژوهش در بخش گالیکش. (1385). شهرداری گالیکش. [بی جا]: [بی نا]
• رابینو، یاسنت لویی. (1383). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمي و فرهنگي.
• سالنامه آماری استان گلستان 1390. (سي‌دي). استانداري گلستان.
• سالنامه آماری استان گلستان 1385. (1386). گرگان: معاونت برنامه‏ریزی استانداری.
• فرمانداری گالیکش. (1391). گزارش مکتوب. [بی جا]: [بی نا]
• فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور (جلد 18). (1370). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.