گل فشان اینچه
گل فشان اینچه Incheh Mud Volcano
گل فشانی در شمال شهر آق قلا.
گلفشان اینچه در موقعیت جغرافیایی 54 درجه و 30 دقیقه طول شرقی و 37 درجه و 13 دقیقه عرض شمالی قرار گرفته است که ارتفاع آن از سطح دریای آزاد، 2- متر میباشد.
گلفشان اینچه به شکل گودال مدور به عمق 8 متر و قطر30 متر، در کنار دریاچهی اینچه واقع شده است. در کف این گودال، آب شور گل آلود زرد رنگی دیده میشود که به واسطهی گازهای برآمده از اعماق، در حال جوشش است. براساس بررسیها، این شورابه دارای مقادیر بسیار زیادی ید است. گل فشان اینچه در حاشیه تپهای هلالی شکل به نام اینچه قرار دارد که ارتفاع آن 5 متر و از رسوبات بادی و خاکهای لس تشکیل شده است.
شدت فعالیت گلفشان در طول زمان، با توجه به میزان بارش و فشار لایههای گازدار در اعماق زمین، تغییر میکند. معمولاً در فصول پر باران، فعالیت افزایش و در ماههای گرم و خشک، کمی کاهش مییابد. تغییرات فصلی، ناشی از اثر آبهای فرورو بر لایههای زیرزمین است. این گلفشان نشانهی خوبی برای وجود نفت و گاز در اعماق زمین است. سطح آب و گل در ته چالهی گلفشان، به جز در یک مورد خاص (در سال 1387)، ثابت باقیمانده است و از دهانهی آن سرازیر نمیشود. قطر دهانهی گلفشان در طول زمان به علت فرسایش، در حال تغییر و رو به افزایش است. در طول سالیان، چالهی گلفشان به شکل استوانهای به قطر 10 متر بود و در جدار داخلی قائم آن، که از جنس لسهای بادی است، پرندگان برای لانهسازی، حفراتی را ایجاد کردند. در اردیبهشت ماه 1387، سطح آب شور در گلفشان بالا آمد و از لبه شمالی گل فشان به سمت دریاچه سرازیر شد. دیوارههای گلفشان در اثر رطوبت، ریزش کرد و از حالت استوانهای خارج شد و به صورت قیفی شکل درآمد. قطر گلفشان افزایش یافت و به 30 متر رسید. گلهای خشک شدهی حاصل از ریزش، در داخل قیف انباشته شد و آثار سر ریز شدن آب از لبهی شمالی گلفشان به شکل یک بریدگی نوارمانند به عرض 4 متر بر جای ماند. ریزش دیوارهی گلفشان سبب بسته شدن مجرای آن نشد و خروج مواد هیدروکربوری و رس و آب شور از آن ادامه دارد.
تشکیل گلفشان اینچه با گلفشانهای دیگر استان و حتی جهان تفاوت دارد، زیرا تا قبل از سال 1346ش، چنین گلفشانی در این محل وجود نداشت. در این سال، شرکت ملی نفت ایران، برای اکتشاف نفت و گاز، چاه نفت شماره یک اینچه را در مجاورت دریاچه احداث کرد. چاه، فاصله نزدیکی با دریاچه داشت، بنابراین، پس از مدتی به علت نفوذ آبهای زیرزمینی به سازندهای نرم اطراف آن، چاه نشست کرد. با تخریب چاه، دکل بزرگ و وسایل سنگین حفاری در گودال مدور ایجاد شده، سقوط کرد. بیرون کشیدن دکل و لولهها از گودال، 2 ماه به درازا کشید. این رویداد، سبب ایجاد پدیدهای بینظیر شد و به صورت ناخواسته، یک گلفشان به وجود آمد. آب، گل و گاز از عمق زمین بالا آمد و داخل گودال را پر کرد. جوشش گاز، مداوم و کاملاً شبیه یک گلفشان طبیعی به نظر میرسید. آثار سکوی حفاری چاه نفت شمارهی یک اینچه، سالها در اطراف گل فشان مشهود بود، اما با ریزش کنارههای گلفشان در سال 1387، این آثار از بین رفت.
آزمایشهای آب گلفشان و دریاچه اینچه، به علت غنی بودن از ید، نتیجه مثبتی را برای طرح اکتشاف ید در استان دربرداشت. بنابراین، از سال 1383، با حفر چندين حلقه چاه اکتشافی در کنار دریاچه اینچه و نزدیک به گلفشان، برای ایجاد معدن ید اقدام شد. بیشتر گازهای خروجی از گلفشان، گاز متان است. این گاز از نقاط مختلف حاشیه دریاچه نیز به صورت جوششهایی خارج میشود که قابل سوختن و در رابطه با ذخایر زیرزمینی همین گلفشان است.
وجود مناظر طبیعی شامل دریاچه، تپه و گلفشان اینچه در کنار هم و مجاورت چاههای حفاری استخراج ید و چاههای قدیمی نفت و کارخانه فراوری ید، مجموعه مناسبی را برای گردش در طبیعت فراهم آورده است.
…
منابع:
• خسروی مهر، علیاصغر. (1386). اکتشاف ید. فصلنامه علمی - آموزشی علوم زمین، 6 (10)، ص؟.
• عباسآبادی، محمدرضا. (1378). ارزیابی کمی بیابانزایی در دشت آق قلا - گمیشان. پایان نامه کارشناسی ارشد چاپ نشده انتشارات دانشگاه تهران.
• قائمی، رمضانعلی. (1379). جاذبههای جهانگردی استان گلستان. گرگان: سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان گلستان.
• قطبی، حسین، و صادقی، خسرو. (1366). گزارش مقدماتی پیگیری املاح تبخیری در منطقه شمال و شمال غرب ترکمن صحرا و آققلا. تهران: سازمان زمین شناسی کشور.