گل‌ فشان نفت‌ليجه

گل ‌فشان نفتِ ‌لیجه               Naftelijeh Mud Volcano

گل فشانی در شمال شرق گمیشان.

نفت ‌لیجه در مختصات جغرافیایی 54 درجه و 59 دقیقه طول شرقي و 37 درجه و 3 دقیقه عرض شمالي، 26 متر پايين‌تر از سطح دريا قرار گرفته است. گل فشان نفت لیجه به صورت تپه ای به ارتفاع 5 متر و به قطر 150 متر در دشت صاف و پستی قرار گرفته است . دهانه گل فشان در بالای تپه قرار دارد و قطر آن 10 متر می‏باشد. از دهانه گل فشان، گل مارنی همراه با گازهای اعماق زمین خارج می شود و از یک گوشه آن سرازیر شده و در کناره ها خشک می گردد. نفت لیجه که به اختصار نفتیجه نیز نامیده می شود، به معنای «جای نفتی» است یا «جایی که نفت از آن خارج می‌شود.»

گل‌فشان نفت‌لیجه، در شرق جاده‌ای قرار دارد که از گمیشان به سوی مرز ترکمنستان، در جهت جنوب به شمال امتداد می‌یابد. در این منطقه، پوشش گیاهی به حداقل می‌رسد. شوره‌زار، بیابان پست و هموار، تپه‌های لسی و ماسه‌ای کم‏ارتفاع، چشم‌انداز اطراف نفت‌لیجه را تشکیل می‌دهد. آب و هوای صحرایی، خاک شور و کم قوت سبب شده است که کشاورزی در آن منطقه امکان‏پذیر نباشد. خار، بوته‌های بیابانی و درختچه‌های گز در برخی نقاط گسترش دارند، بنابراین جزو مراتع فقیر به شمار می‏رود. نزدیک‌ترین محل مسکونی به نفت‌لیجه، شهر گمیشان است.

مخروط نفت‌لیجه، کم ارتفاع با شیبی ملایم است که دریاچه‌ای لوبیایی شکل در دهانه مخروط دارد و در قسمتی از آن، 4 تا 5 نقطه‌ی التهابی به چشم می‌خورد. ارتفاع حباب‌های متوالی، بیشتر از 30 سانتی‌متر نبوده و به همراه آن گاز و گل (مارن آبکی) خارج می‌شود. کناره‌ی گل فشان لغزنده و فاقد هر نوع پوشش گیاهی است. اطراف مخروط گل فشان، تلماسه‌هایی دیده می‌شود که هر یک از آن‌ها به دور چند بوته‌ی صحرایی تشکیل شده‌اند و ارتفاع آن‌ها از یک متر کمتر است.

این منطقه، زمانی پوشیده از آب دریای خزر بود. ارتفاع این منطقه، حدود 20 متر پایین‌تر از سطح دریای آزاد است. طبقات ضخیمی از رسوبات جوان دوره‌ی کواترنری در زیر خاک‌های شور و صحرایی منطقه وجود دارد. این رسوبات، هنوز سخت نشده و سن زیادی ندارند. در چنین مناطقی، امکان تشکیل گل‌فشان فراهم شده است. گل‌فشان‌هاي زیادي از اين نمونه در اطراف درياي خزر وجود دارند. گل‌فشان‌های حوضه‌ی جنوبی خزر، 70 درصد گل‌فشان‌های دنیا را تشکیل می‌دهند و به ترتیب در 3 کشور آذربایجان، ترکمنستان و ایران پراکنده‌اند.

از نظر رسوب‌شناسی، مواد گلی که از گل‌فشان نفت‌لیجه به همراه فشار گاز خارج می‌شوند، غالباً در حد رس، سیلت و ماسه هستند. این رسوبات به واسطه‌ی فرآیند گل‌فشانی، از لایه‌های رسوبی اعماق زمین بالا آمده، پس از انباشته شدن و تثبیت نسبی، مخروطِ پهن و کم ارتفاع نفت‌لیجه را به وجود می‌آورند. مخروط همواره به دلیل لبریز شدن دریاچه کوچک حاوی گل و لای و همچنین به واسطه‌ی وزش باد، در معرض انباشت و برداشت رسوبات قرار گرفته است.

در فصول بارندگی، فعالیت گل‌فشان، بیشتر و گل آن، رقیق و سیال‌تر است. در فصول خشک، این فعالیت کاهش می‌یابد. تغییرات فصلي، ناشی از اثر آب‌های فرو رو بر لایه‌های زیرزمینی است.

به طور کلی، از یک و گاهی چند منطقه واقع در غرب دریاچه‌ی این مخروط، به فاصله هر 5 تا 10 ثانیه، مخلوط آب و گل فوران می‌کند. فعالیت گل‌فشان در اواخر خرداد کاهش می‌یابد.

انجام عملیات لرزه‌نگاری در سال 1365ش در اطراف گل فشان های استان، نشان داد که گل‌فشان‌های نفت‌لیجه قارنیارق و اینچه، در اعماق زمین با میدان های نفتی و گازی مرتبط می باشند. گل‌فشان نفت‌لیجه، با قطر حدود 150 متر، دارای مواد خمیری گلی‌ - نفتی است که از دهانه‌ی آن خارج می‌شود. افزون بر آن، فعالیت گازی بالایی نیز دارد.

…

منابع:

• زمردیان، محمدجعفر. (1381). ژئومورفولوژی ایران (جلد اول). انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.

• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تهران.

• عباس‌آبادی، محمدرضا. (1378). ارزیابی کمی بیابان‌زایی در دشت آق‌قلا - گمیشان. پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد چاپ نشده. انتشارات دانشگاه تهران.

• قائمی، رمضانعلی. (1379). جاذبه‌های جهانگردی استان گلستان. گرگان: سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان گلستان.

• موسوی روح بخش، محمد. (1380). زمین شناسی دریای خزر. تهران: انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.