مراوهتپه / شهرستان
مراوه تپه/ شهرستان
Maraveh-Tappeh County
شرقیترین شهرستان استان.
شهرستان مراوهتپه در 37درجه و 30دقیقه تا 38درجه و 7دقیقه عرض شمالی و 55درجه و 32دقیقه تا 56درجه و 18دقیقه طول شرقی واقع شده است.
این شهرستان از شمال به کشور ترکمنستان، از شرق به استان خراسان شمالی، از غرب به شهرستان گنبدکاووس و از جنوب به خراسان شمالی و شهرستان کلاله محدود میشود. مراوهتپه در 19فروردینماه 1388، به طور رسمي شهرستان شد. وسعت شهرستان مراوهتپه، 3/3210 کیلومترمربع است. مراوهتپه شامل دو بخش مرکزی (شامل دهستان پالیزان و مراوهتپه) و گلیداغ (شامل دو دهستان گلیداغ و شلمی) است.
آمار جمعیتی بخشها، دهستانها و روستاهای این شهرستان به شرح زیر است:
آبادی خانوار جمعیت
شهرستان مراوهتپه 12815 55821
بخش مرکزی 6243 28402
شهرمراوه 1664 7906
دهستان مراوهتپه 2686 12212
روستاها
بالكور 27 134
بالي قايه 1 2
پايگاه نظامي شلمي 1 14
چناران 262 1200
قزل دالق 28 110
يازگلدي 64 280
يكه چنار 88 362
باباشملك 77 358
دكلي داش 58 229
شارْلَق يَموت 53 213
قربان پيكار 86 377
قَرقيجَق 108 485
قره قول تپه 58 279
قَرِه دام جِنوبي 42 185
ساري قميش 90 416
قره آقاچلي 51 227
نارْلي آجي سو پايين 219 1118
شورجه بالا 29 129
خوجه گلدي 109 529
سوزش 166 693
همتآباد 42 182
قرهگل كله 138 627
چُرله 5 15
قره گل شرقي 153 742
قرهگل تخته وسط 87 422
قره گل غربي 173 856
آقتقه قديم 7 25
آقتقه جديد 368 1627
چايلي 96 376
دهستان پاليزان 1893 8284
روستاها
اله نور 41 197
گوندر 51 242
يكه توت پايين 91 375
ترناولي پايين 62 292
فرق سرپايين 189 897
بسطام دره 67 300
دادلي قزنين 64 255
دولت اورلان 67 268
عَطا جانْ قُرْباني 10 44
شيخ لرسفلي 134 571
مردم دره 26 100
باقي 9 41
پالْچِقْلي يَموت 27 136
قوشه تپه 70 295
يكه تپه 36 181
محمدشاهير 31 166
آق لر 49 189
آققلعه 118 458
پُست دره پايين 46 225
پست دره بالا 34 171
گوك دره 220 926
قازانقايه 451 1955
بخشگلي داغ 6598 27419
دهستان گلي داغ 3830 15643
روستاها
داشلي ارقاچ 70 260
كسن 164 665
لوهندر 150 576
قَرِه آقاچْلي 19 72
آقْچِه آغاچْلي 112 424
يانبلاغ 476 1962
اِسلامآباد پايين 213 820
پلي سفلي 185 732
پلي عليا 63 297
گليداغ 433 2091
بياتلر 116 464
شارلُوق گُوگْلان 195 720
يلقي سورلن 57 201
گل چشمه 41 148
كنت يري 97 338
عرب لاله گون 186 722
كمرلي 94 334
قاپلانلي 48 191
اركلي 33 137
آق تقه 19 78
قولاق كسن 294 1203
بق قجه بالا 178 730
بق قجه پايين 146 574
بيشك تپه 79 326
قزل اطاق 40 184
قوشه سو 322 1394
دهستان شلمي 2768 11776
روستاها
آق تقه 70 297
كريم ايشان 166 658
كوروك 53 193
خوجه لر 16 68
چاتال 80 310
قپان سفلي 56 172
قپان عليا 148 535
آق چاتال 89 331
عرب قاري حاجي 310 1293
قرناق 142 557
قرناوه سفلي 134 547
قرناوه عليا 307 1506
پارچقلي 91 438
چشمه لي 131 542
بش اويلي 27 109
التي آغاج بزرگ 78 428
التي آغاج كوچك 119 578
چنارلي 169 887
كچيك 75 323
ميدان جيق كوچك 6 26
آق امام 432 1688
اوچران 48 208
سوجق 21 82
در این شهرستان، دو تیپ کلی آب و هوایی دیده میشود. آب و هوای معتدل و کوهستانی در محدودهی گلیداغ در جنوب، آب و هوای نیمهبیابانی در محدودهی مراوهتپه در شمال، که همواره با چشماندازی از شورهزارهای پراکنده در دشتهای این منطقه، قابل تشخیص است. بخش گلیداغ، به علت بارش و ارتفاع زیاد، دارای جنگلهای انبوه است. در این بخش، بارش در فصل زمستان و پاییز به صورت برف است. این منطقه، حد نهایی مناطقی از کشور ایران است که تحتتأثیر بادهای غربی قرار دارند. ورود جریانهای منطقهی سیبری از شمالشرق به این ناحیه، در فصل زمستان، سبب پايين آمدن سریع دما و تبدیل رطوبت محیط به بارش میشود. مهمترین پدیدههای تأثیرگذار در اقلیم این منطقه عبارتند از: دوری از ارتفاعات البرز، کاهش رطوبت بادهای غربی، عبور جریان هوای سرد و خشک سیبری از صحرای بسیار خشک قره قوم.
رودخانه اترک در بخش نوار مرزی این شهرستان قرار دارد. رودخانه آجيسو يكي از شاخههایی است که در این شهرستان به رودخانه اترک میپیوندد. در برخی از فصول سال، این رودخانه طغیان ميكند و خسارات جبرانناپذیری را بر جای میگذارد.
اسدالله معینی در مورد مراوهتپه مینویسد: «قسمت عمده آن کوهستانی، هوای آن معتدل و آب قسمت عمده آن، از شعبات و نهرهای رودخانه اترک و برخی چشمهسار تأمین میشود. محصولات عمدهی آن، غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل عمده مردان، زراعت و گلهداری و صنایع دستی زنان، بافتن قالی، قالیچه، گلیم و نمدمالی است.»
شهرستان مراوهتپه از رسوبات خاکی و دریایی خزر و آبهای شیرین متعلق به دوران چهارم زمینشناسی تشکیل شده است. این زمینها به وسیله یک خط گسله از دوران پرکامبرین، از بلندیهای گرگان جدا شده و تا استپهای ترکمنستان ادامه مییابند و قسمتی از پیشرفتگی پستیهای آرالی، خزری محسوب میشوند که خود از یک فرورفتگی رسوبات نرم فرسایشی به ضخامت بیش از 2000 متر انباشته شدهاند. مناطق استپ شرق دریای خزر همان استپ کوچک مغان در غرب است که از طبقات و لایههای متعلق به نئوژن و دوران چهارم تشکیل شدهاند.
بخش مراوهتپه زمانی جزئی از شهرستان بجنورد بوده است. با شهرستان شدن گنبدکاووس، به یکی از بخشهای آن مبدل شد. این بخش، در طول رودخانه اترک واقع شده که پس از جدا شدن از بجنورد، دارای23 پارچه آبادی بوده که حدود 11 هزار نفر جمعیت داشته است. مرکز این بخش، قصبه مراوهتپه و از روستاهای مهم آن میتوان آجیسو، چناران، قازانقایه و آلتیآغاچ را نام برد.
براساس سرشماری سال 1355ش، جمعیت مراوهتپه 23239 نفر، در سال 1375، 48522 نفر و در سال 1390، 55821 نفر بوده است. جمعیت بیسواد این منطقه، به ویژه زنان نسبت به دیگر مناطق استان، زیاد است. در این شهرستان، دو طایفه بزرگ ترکمن؛ يموت و گوكلان ساکن هستند. یموتها بیشتر در بخش مرکزی مراوهتپه اقامت دارند. محل سکونت آنها از غربیترین روستاهای مراوهتپه، یعنی روستای قرهگل آغاز میشود و به سمت شرق تا روستای قوشهتپه ادامه دارد. قوشهتپه، آخرین روستای یموتنشین است. پس از آن، روستای قازانقایه قرار دارد که گوکلاننشین است. از شمال به جنوب نیز از روستای دادلی غزنین شروع شده و تا روستاهای چناران و دیگلیداش و باباشملک ادامه دارد. کوه بوزداغ مرز بین مناطق گوکلاننشین و یموتهاست. گوکلانها، در مناطق کوهستانی بخش گلیداغ و درهی قرناوه ساکن هستند. بيشتر مردم این شهرستان، ترکمن و به زبان ترکمنی صحبت میکنند، مگر افراد معدودی که ساکن شهر مراوه هستند و به زبان فارسی و ترکی صحبت میکنند. این افراد معمولاً مهاجرانی هستند که از خراسان رضوی به این منطقه مهاجرت کردهاند. بیشتر مردم این ناحیه، سنی و حنفی مذهب هستند.
مساحت زمینهای قابل کشت در این شهرستان، 37444 هکتار است. از این مقدار، 21444 هکتار در محدودهی دهستان مراوهتپه و 16000 هکتار نیز در دهستان گلیداغ قرار دارد. شهرستان مراوهتپه یکی از مناسبترین مناطق کشاورزی در استان به شمار میرود. هندوانه مراوهتپه و اترک شهرت بسیار زیادی در استان دارد. همچنین، کشت پنبه در درهی اترک توسعه فراوانی یافته بود. وجود پستههای وحشی در کوههای قازانقایه و خشتلی، به عنوان یک ذخیرهگاه طبیعی قابل توجه است.
وجود مراتع بسیار غنی در اين شهرستان، سبب رشد دامپروری شده است. در فرمانی از سوی احمدشاه قاجار در سال1300ش، مراتع مراوهتپه به کردهای خراسان واگذار شد. به دنبال این دستور، کردهای زعفرانلو وارد منطقه قشلاقی شدند و به چرای دامهای خود پرداختند. امروزه، مراتع مراوهتپه پذیرای حدود 1700000 رأس دامهای محلی گوسفند، 27000 تا 30000 بز و در حدود 7000 رأس گاو است. بر مجموع این دامها، باید دامهای عشایر خراسان را نیز افزود که هر ساله از مناطق قوچان، شیروان، آشخانه، بجنورد، اسفراین، موجن شاهرود و ... میآیند. معمولاً با 000/600 تا 000/700 هزار رأس گوسفند وارد و با بیش از یک میلیون رأس که حاصل اطراق، چرا و زاد و ولد در فصل پاییز و زمستان و قسمتی از فصل بهار است، از منطقه خارج میشوند.
در اين شهرستان، حوزههاي علميه مراوه، گلیداغ، چنارلی، قازانقایه، قوشهسو فعال هستند.
جاذبههای طبیعی این شهرستان عبارتند از: جنگل آقامام، جنگل سوجق، جنگل تونکار، آبشار بالی قایه، چشمه ساوه، غار قیزلارقلا.
از اماکن مذهبی و گردشگری این شهرستان میتوان به آرامگاه مختومقلی فراغی، مدرسه و مسجد کریم ایشان اشاره کرد. دیگر اماکن مذهبي مراوهتپه عبارتند از: آل خان بابا، زیارتگاه آق امام، قره خوجه کاکا، زیارتگاه سلاق شاهیر، زیارتگاه ایشان و زیارتگاه بالق آتابابا.
زلزلهای در وسعت حدود 2000 کیلومترمربع در ساعت 3:20َ بامداد نهم مردادماه 1349ش رخ داد که سبب تخریب 56 روستا، 1755 واحد خانه و کشته شدن 178 نفر شد. سیلی که در تاریخ نهم مردادماه 1384 جاری شد، حدود 23روستا را در مسیر خود از بین برد. بیشترین خسارات این سیل در روستاهای قولاق کسن، دالی بقجه، گلیداغ و داشلیالوم بود. این سیل سبب کشته شدن 24نفر شد. تخریب زیرساختها از دیگر خسارتهای این سیل بود. سیل ديگري كه حاصل سه ساعت بارش باران بود، صدها کشته و مجروح و میلیاردها ریال خسارت به همراه داشت. اين سیل در 19 مرداد ماه 1384، سبب ويران شدن 152 روستا در شهرستانهای کلاله و مراوهتپه شد و خسارت فراوانی به شبکه برق وارد کرد.
منابع:
• اهلرز، اکارت. (1372). ايران: مبانی يك کشورشناسی جغرافیایی (جلد اول: جغرافياي طبيعي). (ترجمه محمدتقی رهنمایی). تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.
• بهلکهزاده، عبدینور. (1377). مراوهتپه، دیار فراموش شده. صحرا، 1 (6 و 7)، 10.
• بیات، آنهمحمد. (1387). مراوهتپه، محرومیتها و فرصتها. صحرا، 11 (293)، 6.
• پایگاه ملی نامهای جغرافیایی ایران. سازمان نقشهبرداری کشوری. دسترسی از http//: gndb.ncc.org.ir
• تزری، رحیم. (1386). ترکمن کیست؟. گرگان: مختومقلی فراغی.
• جرجانی، موسی. (19/5/1384). گزارش ويژه سیل کلاله. اقتصاد گلستان، 1 (16)، 3.
• جرجانی، موسی. (1384). روستاهاي سيل زده كلاله بيبرق شد. اقتصاد گلستان، 1 (17)، 3.
• خانی، عطابردی. (1383). شهرستان كلاله يكي از بهترين جاذبههاي اكولوژيكي دنيا. ندای کلاله، شماره اول، 2.
• دهخدا، علیاکبر. (1372). لغتنامه دهخدا (جلد 11، چاپ 2). (زیرنظر محمدمعین و سیدجعفر شهیدی). دانشگاه تهران.
• عسگری خانقاه، علیاصغر، و شريفكمالي، محمد. (1374). ایرانیان ترکمن: پژوهشي در مردمشناسي و جمعيت شناسي. تهران: اساطیر.
• فجوری، ستاربردی. (9/5/1389). ویژهنامه حوادث غیرمترقبه منطقه مراوهتپه [بروشور]. بخشداری مراوهتپه.
• فجوری، ستاربردی، و خوشحال، فرهاد. (1384). مراوهتپه در آئینه زمان. گرگان: مختومقلی فراغی.
• فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (1382). (جلد 2: حوزه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
• کوچ پاییزه عشایر خراسان رضوی آغاز شد. (5/8/1386). صحرا، 10 (234)، 5.
• گزارشي از فعاليتهاي اداره بهزيستي شهرستان كلاله. (1384). نداي كلاله، 11، 3.
• معاونت برنامهریزی استانداری گلستان. (1390). گزارش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان گلستان.
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: طبع کتاب.
• نتایج تفصیلی سرشماری نفوس و مسکن سال 1390. مرکز آمار ایران. بازيابي از: http//: amar.org.ir
• وخشوری، سیدابراهیم. (1345). گرگان و دشت در چهل سال اخیر و آینده آن (چاپ 2). تهران: اكونوميست.
• ویژهنامه عملکرد شهرداری مراوهتپه در سال 1383 [بروشور]. روابط عمومی شهرداری مراوهتپه.
• ویژهنامه نوسازی منطقهی زلزلهزده دشت گرگان در 83 روز. (1349). وزارت آبادانی و مسکن.