معادن‌

معـادن

Mines
 

هفت نوع ماده معدنی در استان گلستان در حال استخراج وجود دارد که عبارتند از: زغال‏سنگ، بوکسیت، صدف کوهی(لوماشل)، ید، سنگ لاشه ساختمانی، شن و ماسه و رس. این معادن به جز معادن شن و ماسه و خاک رس، زیر نظر سازمان صنایع و معادن استان گلستان اداره می‏شوند.
گسترده‌ترین معادن استان، معادن زغال سنگ است، به طوری که  12 درصد زغال سنگ کشور در استان استخراج مي‌شود، اما معادن لوماشل و ید، از نظر کشف و استخراج، جدید هستند. معدن ید اینچه در آق‏قلا، نخستین معدن ید در ایران است.

معادن استان

در برخی گزارش‌ها و سفرنامه‌های دوره‌ی قاجار، به وجود معادن در استان اشاره شده، از جمله گریگوری ملگونف در سفر خود به شمال ایران در زمان قاجار، از چند معدن فلزی و غیرفلزی در استرآباد با عنوان «ثروت کوهستان‌ها» یاد کرده است. وی می‎نویسد: «در کوه بالاجاده سدن رستاق در سه فرسنگی استرآباد، که بنا بر سنت، «تپه گبرها» نامیده می‌شود، زغال سنگ و مس؛ در جنوب روستای شموشک در سدن رستاق در سه فرسنگی جنوب غرب استرآباد، آهن؛ کوه شاه‏پسند در ساور در 4 فرسنگی جنوب غرب استرآباد، سرب؛ کوه جرستان در شمال حاجی‎آباد در 6 فرسنگی استرآباد، مس؛ کوه بیدکی شاهکوه بالا در غرب شاهکوه در 7 فرسنگی استرآباد، چشمه‌های نفت؛ پیرگرده کوه در 7 فرسنگی استرآباد، سرب و آهن؛ یزدکی در جنوب غرب کتول در 8 فرسنگی استرآباد، سرب و مس؛ دهنه‎ی سرخ محله کتول در شرق کتول در 12 فرسنگی استرآباد، آهن و زغال سنگ؛ کوه قلعه ماران در شرق فندرسك در 12 فرسنگی استرآباد، قلع و مس؛ نیل کوه در ناحیه گوکلان در 22 فرسنگی استرآباد، مس و آهن و قلع؛ دال کوه وطن در شرق فندرسک در 20 فرسنگی استرآباد.»
خانیکوف که در سال 1276ق، از سوی انجمن جغرافیایی پترزبورگ، مأمور تحقیق درباره‌ی اوضاع طبیعی و آب و خاک ایران شده بود، در همان سال از حدود 30 معدن در استرآباد دیدن کرد. همه‌ی این معادن  را حاج محمد استرآبادی (مباشر دولتی معادن ایران در استرآباد) از نزدیک به خانیکوف نشان داد. محمد صالح تبریزی، سررشته‏دار امور معادن در عصر قاجار، فهرستی از معادن ایران بین سال‌های 1240 تا 1270ش را تهیه و به معادن مس، سرب، آهن، طلا، زغال سنگ، زاج سیاه و سفید اشاره کرده است که در استرآباد قرار دارند.
در استان گلستان، پوشش جنگلی انبوه، خاک کشاورزی غنی و آشکار نبودن رخنمون سنگ‌ها، فعالیت‌های معدنی را دشوار کرده است. در بررسی‎های زمین‏شناسی از تعدادی معادن شدادی یاد شده، با این وجود ذخایر خاصی از مواد معدنی که قابلیت استخراج داشته باشند، به دست نیامد. چند نوع ماده فلزی و غیرفلزی دیگر (علاوه بر هفت ماده‏ی یادشده) در استان شناسایی شده است. اولین معدنی که پس از طی مراحل ثبت معدن و دريافت پروانه‎ی اکتشاف در استان تأسیس شد و به مرحله بهره‌برداری رسید، معدن زغال‏سنگ قشلاق بود.
معدن مهم دیگر استان، معدن زغال‏سنگ قشلاق البرز شرقی در 25 کیلومتری جاده آزادشهر- شاهرود است. تأسیس این معدن به عنوان دومین معدن زغال‏سنگ استان توسط شرکت زغال‏سنگ البرز شرقی در سال 1351‌ش صورت گرفت. شرکت زغال‏سنگ البرز شرقی هم‎زمان با بهره‎برداری از معادن قشلاق، کار اکتشافی در منطقه‌ی اولنگ رامیان را صورت داد و ذخایر بسیار غنی و مرغوبی را در آن منطقه کشف کرد. برای کار در معادن زغال‏سنگ، نخست از کارگران غیر بومی و معدن‌کاران استان‎های دیگر استفاده می‌شد، ولي کم‎کم کارگران روستاهای مجاور مانند قشلاق، رودبار، فارسیان، وطن و نرگس‏چال به کار در معدن پرداختند. بهره‏برداری از معدن اولنگ رامیان واقع در 31 کیلومتری جنوب شهر رامیان- که به معدن زغال‌سنگ رضی معروف است - از ابتدای دهه 60 آغاز شد. کارگران این معدن، بیشتر از شهر رامیان و روستاهای تابعه آن هستند.
همگام با افزایش ظرفیت استخراجی معادن زغال‌سنگ، شرکت زغال‌سنگ البرز شرقی، ناحیه بسیار پرباری از رسوبات زغال‏دار را در منطقه‏ی تخت واقع در شهرستان مینودشت شناسایی کرد و در سال 1369 عملیات اکتشافی گسترده‌ای را به منظور مطالعه و شناخت بهتر منابع زغال‌سنگی آن منطقه انجام داد. پس از اتمام فعالیت‌های اکتشافی و گزارش پایان عملیات اکتشاف، در تاریخ 1380/6/12 گواهی‌نامه کشف این معدن صادر شد. بنابر سیاست‏های خصوصی‌سازی دولت، معدن قشلاق البرزشرقی و همه‏ی معادن کشف شده‏ی دیگر به جز رضی و تخت، به بخش خصوصی واگذار شد.
معادن زغال سنگ استان و میزان ذخایر قطعی

شماره     شهرستان    نام معدن زغال سنگ     میزان ذخایر زغال سنگ (تن)
1    آزادشهر      قشلاق البرز شرقی                   1252000
2    آزادشهر     قشلاق سیمان شرق                    1347816
3    آزادشهر     زمستان یورت                          870000
4    آزادشهر     غرب کلات                              160000
5    آزادشهر     چشمه ساران                             116290
6    آزادشهر     نرگس‏چال                                  65877
7    رامیان      رضی                                   1100000
8    رامیان      ملچ آرام فوقانی                       2500000
9    رامیان      ملچ آرام تحتانی                       2600000
10    رامیان     جوزچال2                              500200
11    رامیان     جوزچال1                              330600
12    مینودشت    تخت                                1600000

کاربرد عمده‌ی زغال‏‌سنگ استان در کارخانه‌ی ذوب ‏آهن اصفهان است. کارشناسان روسی در زمینه‌‏ی کشف زغال ‏سنگ و ارسال تجهیزات معدنی، با کارشناسان ایرانی همکاری و فعالیت گسترده‌ای داشتند. در سال‎های 1352-1355ش، این نهشته‌ها از نظر اقتصادی مورد توجه کارشناسان ایرانی و روسی شرکت ذوب آهن ایران قرار گرفت. این کارشناسان، ذخایر زغال‏سنگی سازند شمشک را به چند واحدِ سنگ چینه‌ای، از جمله اکراسر، کلاریز، پَشکِلات و دانسریت تقسیم کردند. از آن‌جا که در استان، تنها بخش کلاریز از نظر اقتصادی قابل استخراج است، به این بخش توجه بیشتری می‎شود. بخش کلاریز، رسوبات زغال‏دار با رنگ خاکستری تیره است که از ماسه‏سنگ، سیلت‏سنگ، رس و لایه‏های زغال‏سنگی تشکیل شده‏اند. در منطقه‏ی قشلاق (جنوب آزادشهر)، بخش کلاریز، 1250متر ستبرا دارد. لایه‏های زغال‌دار بخش کلاریز را با علامت اختصاری k نشان می‌دهند و به ترتیب روی هم قرار گرفتن، برای هر یک از این لایه‌ها، شماره خاصی مشخص می‎شود.
نام لایه‌های زغال‏دار بخش کلاریز در تعدادی از معادن استان

نام معدن                           نام لایه‌‏های زغال‌‏دار
رضی، تونل 3                    K32, K31, K30
رضی، تونل 6                                    K19
رضی، تونل 12                                    K3
البرزگان                                      K6 , K5
تخت         K20, K19, K17, K11, K10, K8

معدن بوکسیت: بوکسیت، سنگ معدنی آلومینیوم است که بر اثر فرسایش شدید سنگ‌های دیگر تشکیل می‌شود. برای تشکیل بوکسیت، وجود توده‏های سنگ اولیه دارای کانی آلومینیوم و مناطق گرم و پرباران لازم است. بوکسیت‏ها بیشتر به صورت درجا و در اثر تجزیه شیمیایی سنگ‌ها حاصل می‌شوند. در چند نقطه از استان، نشانه‌های کانسار بوکسیت به چشم می‌خورد، ولی بوکسیت قشلاق تنها معدن بوکسیت استان است که بهره‏برداری می‎شود. این معدن در 40 کیلومتری جنوب آزادشهر واقع شده است. ساختمان زمین‌شناسی ناحیه به صورت یک تاقدیس بزرگ با محور شمال‎شرقی- جنوب‎غربی است. بررسی‎های زمین‎شناسی نشان داده که این ناحیه چند بار دچار پیشروی و پسروی در دوره‎های مختلف شده است. احتمالاً چنین تحولاتی باعث به وجود آمدن افق‎های بوکسیتی- لاتریتی در حد واسط پرمین- تریاس شده است. زون بوکسیتی حدود 27متر ضخامت دارد و شامل تناوبی از شیل‌های رسی، رس بوکسیتی، بوکسیت رسی و بوکسیت است. کل ذخیره‏ی آن 85375 تن و استخراج سالانه آن 2000 تن است و در کارخانه ذوب آهن اصفهان و کاشی سعدی استفاده می‏شود.
لوماشل: لوماشل یا سنگ صدف‏کوهی، سنگی‏آهکی است که از اجتماع صدف دو کفه‌ای‌ها و شکم‏پایان به وجود آمده است. کاربرد این ماده در استان، به عنوان مکمل خوراک دام و طیور است، ولي در صورت فراوری، می‎تواند در صنایع داروسازی، ظروف ملامین، کلید و پریز، رنگ‏سازی، کاغذسازی، خمیردندان و چسب‏سازی مورد استفاده قرار گیرد. معدن لوماشل در شمال و شمال‏شرق شهرستان گنبدکاووس، در حوزه‎ای به وسعت 300 کیلومتر مربع گسترده است. این منطقه به علت دور افتاده بودن، مدت‎ها ناشناخته مانده بود. این ماده معدنی به طور اتفاقی در سال 1376ش گزارش شد، سپس بررسی و پی‏جویی آن توسط زمین‎شناسان استان صورت گرفت. عملیات تکمیلی در سال 1378، به کشف و معرفی کانسار لوماشل با ذخیره کل 1/30845 میلیارد تن ماده معدنی انجامید. معادن فعال و غیرفعال لوماشل در حوزه‏ی شهرستان‎های گنبدکاووس و کلاله قرار دارند. سازند آقچه گیل، سنگ میزبان ماده معدنی است، سن آن پلیوسن و نزدیک به 50 متر ضخامت دارد.
معادن فعال لوماشل استان

نام معدن     ظرفیت اسمی (تن)    میزان ذخیره قطعی(تن)    میزان تولید (تن)    تعداد پرسنل
غنچه حسن        20000             5000000                   11100                5
ماسن              15000               330000                    1230                5
آزادگان           30000               730000                   3753                 5
کانسارجویان      20000              600000                   6780                  3
دم دم              15000              470000                     -                       -
آق‌بند              15000            2100000                     -                       -

معدن ید: مهم‌ترین مناطق کشف و استخراج ید، سواحل اقیانوس آرام و کناره‎های دریای خزر است. تحقیقات سازمان زمین‎شناسی ایران در سال‎های 1362 و 1366 نشان داد که در شمال استان، میزان ید قابل توجه و در حد استخراج وجود دارد. پس از مطالعات بیشتر، پروانه اکتشاف و بهره‌برداری از سوی سازمان صنایع و معادن صادر شد. در تاریخ 1386/6/6، کارخانه فراوری و تولید ید کریستال در 42 کیلومتری شمال گرگان، در محل دریاچه اینچه به طور رسمي افتتاح شد. ذخایر ید این معدن، 3هزار و 500 تن با عیار متوسط 65 گرم در تن و میزان ذخایر احتمالی آن، 18هزار و 886 تن برآورد شده است. در شمال استان، مطالعات ید براي ایجاد معادن جدید، هنوز ادامه دارد. 4 معدن سنگ لاشه ساختمانی وجود دارد که همگی در شرق استان قرار دارند. سنگ‎های آهکی سازند لار (ژوراسیک) و آهک‎های مبارک (کربنیفر) برای سنگ‎های ساختمانی مناسب هستند.
معادن سنگ لاشه ساختمانی استان
و میزان ذخایر آن‎ها

نام معدن     ظرفیت اسمی    میزان ذخیره قطعی (تن)    میزان تولید(تن)    تعداد پرسنل (نفر)
رستم گالیکش    10000       3892390                         276                2
بش اویلی        15000       5000000                         3447             5
دارآباد           15000       4200000                         6386             4
آشیری گلستان  20000       580000                              -                 2

معادن شن و ماسه و خاک‏رس زیر نظر استانداری است. بیشترین مصرف شن و ماسه برای ساختمان‌سازی و آسفالت و مصرف خاک ‏رس برای آجر و سفال و کارخانه سیمان است.

منابع:
• آقانباتی، سیدعلی. (1377). چینه‏شناسی: ژوراسیک ایران (جلد اول). تهران: سازمان زمین‎شناسی کشور.
• خاکزاد، احمد، و رادودزنگنه، مهری. (1381). مقدمه‎ای به کانی‏شناسی در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
• خسروجردی، علی‌اصغر. (1389). زمین‏شناسی. در: موسسه فرهنگی میرداماد و رحمت‏الله رجائی.(گردآورندگان). گلستانه: مجموعه مقالات مربوط به سرزمین جرجان و استرآباد: استان گلستان (101-103). گرگان: نشر پیک ریحان.
• دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. (1377). پی‏جویی و پتانسیل‏یابی مواد معدنی در سازند آتش فشانی نکارمن استان گلستان. گرگان: اداره کل معادن و فلزات استان گلستان.  
• شرکت کاوش کانسار. (1381). پی‏جویی مواد معدنی فلزی بر اساس آثار شدادی در استان گلستان.  سازمان صنایع و معادن استان گلستان.  
• شرکت مهندسی کاوش کانسار. (1380). پی‏جویی و پتانسیل‎یابی سنگ‎های تزئینی و مصالح ساختمانی در استان گلستان. گرگان: سازمان صنایع و معادن استان گلستان.  
• عابدی، قدرت‌الله، و دهنوخلجی، مجید. (1384). سیمای اقتصادی و اجتماعی شهرستان‌های استان گلستان. تهران: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور.
• عرفانی، حسین. (1370). زمین‌شناسی اقتصادی: کانسارها (جلد اول، چاپ 3). انتشارات دانشگاه تهران.
• قربانی، منصور. (1386). زمین‎شناسی اقتصادی ذخایر معدنی و طبیعی ایران. تهران: آرین زمین.
• قریب، عبدالکریم. (1382). فرهنگ زمین‌شناسی (چاپ اول). تهران: دانشگاه تربیت معلم.
• کریمی، علی. (1379). پی‏جویی و اکتشاف لوماشل در شمال و شمال خاور ‌گنبدکاووس. وزارت معادن و فلزات. تهران: سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• ملگونف، گریگوری والریانوییچ. (1376). کرانه‎های جنوبی دریای خزر یا استان‌های شمالی ایران (چاپ اول). (ترجمه امیرهوشنگ امینی). تهران: انتشارات کتاب‏سرا.