میرزا محمد استرآبادی

میرزا محمد استرآبادی

Mirza Mohammad Estarabadi

فقیه و محدث دوره‌ي صفوی.
از نسبت میرزا محمد بن علی استرآبادی مشهور به «صاحب رجال» به «استرآباد» که به دنبال نام وی می‌آید، می‌توان گفت که شاید وی در این شهر زاده شده و یا پدران و نیاکان وی اهل این شهر بوده‌اند. نام پدربزرگش را بیشتر تراجم‌نویسان «ابراهیم»، ولي تفرشی و اردبیلی «کیل» نوشته‌اند.
درباره‌ي سیادت او، تراجم‌نویسان هم‌عقیده نیستند. علامه مجلسی، نسب وی را از سادات علوی دانسته است. آقابزرگ تهرانی در همه‌جا، زیر شناسایی نوشته‌های میرزامحمد، وی را «حسینی استرآبادی» گفته است، ولی محمدباقر خوانساری،  نسب وی را از سادات علوی ندانسته و می‌نویسد: «گویا سید گفتن میرزا محمد استرآبادی به جهت انتساب مادر وی به ائمه طاهرین است، یعنی این‌که وی از جهت مادر سید بوده است.» محدث نوری و شاگردش شیخ عباس قمی،  نظر خوانساری را نپذیرفته و گفته‌اند: «در گذشته، در جاهای گوناگون، به کسی که میر یا میرزاده گفته می‌شد، او را از سادات می‌دانستند و اهل دانش، کسی را که به جهت مادری به بنی‌هاشم منسوب باشد، سید نمی‌گویند.» مامقانی، سخن خوانساری را پذیرفته و در تأیید آن گفته که میرزا محمد استرآبادی به میرزا شناخته شده است و کلمه‌ی میرزا هم مخفف امیرزاده است و امیرزاده کسی را می‌گویند که تنها مادرش علوی نسب باشد. مدرس تبریزی، سخن مامقانی را بسیار عجیب می‌داند. در برابر این گفته‌ها، بیشتر تراجم‌نویسان هم‌عصر وی، از جمله سید مصطفی تفرشی، محمدعلی اردبیلی، شیخ حرعاملی، شیخ یوسف بحرانی و... با تصریح و تلویح، متعرض چنین موضوعی نشده‌اند، زیرا سخن گفتن در این‌باره بسیار دشوار است.
بنابرگفته‌ی افندی، وی دانش‌های دینی را از دانشمندان بزرگی فرا گرفت که از آن‌ها می‌توان به مولی احمد اردبیلی مشهور به مقدس اردبیلی و ابراهیم بن علی بن عبدالعالی میسی اشاره کرد. از دیگر آموزگاران وی، یوسف بن‌محمدبن‌محمدبن زین‌الدین حسینی عاملی شامی نويسنده کتاب «ترتیب اختیارالکشی» بود.
میرزا محمد استرآبادی، نخست در نجف می‌زیست و به گمان بسیاری، تا سال 986ق در آن‌جا بود، زیرا در آن سال، کتاب «منهج‌المقال فی تحقیق احوال‌الرجال» را نوشته است، ولی پس از آن، معلوم نیست که در چه سالی و به چه دلیلی، به مکـه رفته و تا پایان عمر در آن‌جا سکونت گزیده است. افندی سبب ترک نجف را چنین نوشته است: «روزی از مقدس اردبیلی که آخرین روزهای زندگی را به سر می‌برد و میرزای استرآبادی در نجف اشرف در نزد او بود، پرسیدند: پس از شما، کدام‌یک از شاگردان، شایستگی جانشینی شما را دارد؟ وی پاسخ داد: در امور عقلی، امیر فضل‌الله و در امور نقلی، امیر علام کارهای مرا انجام خواهد داد. میرزای استرآبادی از این‌که مقدس اردبیلی، وی را در ردیف آن‌ها قرار نداده، به سختی ناراحت و غم‌زده شد. این بود که پس از درگذشت محقق اردبیلی، در نجف اشرف ماندگار نشد و به مکه معظمه رفت.»
اگر این گفته‌ی افندی را درست بدانیم، میرزا محمد استرآبادی باید بین سال 992ق که سال درگذشت محقق اردبیلی بوده و سال 986ق که سال نگارش کتاب منهج‌المقال بوده، به مکه رفته باشد و با توجه به این‌که سال درگذشت وی، بنا بر گفته‌ی بیشتر تراجم‌نویسان، به سال 1028ق بوده، می‌توان گفت که وی حدود 40 سال در مکه اقامت گزیده است.
اقامت میرزا محمد استرآبادی در مکه و سپس مجاورت شاگردش ملا محمد امین استرآبادی در مدینه، سبب شد گروهی دیگر از دانشمندان استرآباد، همچون محمد محسن استرآبادی و میر محمد مؤمن استرآبادی، به آن‌جا مهاجرت کنند.
 

• شاگردان
1. محمد امین استرآبادی: وی پیشواز مکتب اخباریون بود و از او اجازه‌ی روایت یافت و اندیشه‌ی اخباری‌گری را نیز از وی آموخت. سپس برای ترویج مکتب اخباری، کتاب «الفوائد المدنیه» را نوشت. میرزا محمد، او را به دلیل نگارش این کتاب ستوده است. وی در کتاب «دانش‌نامه شاهی» در این‏باره سخن گفته است. بنا به گفته‌ی برخی از دانشمندان، ملا امین استرآبادی، داماد میرزامحمد استرآبادی است.
2. شیخ محمد بن حسن عاملی (نوه شهیدثانی): وی وقتی به مکه رفت، به نزد میرزا محمد آمد و از وی حدیث قرائت کرد و بر رجال کبیر و رجال وسیط حاشیه‌هایی نوشت.
3. شیخ عبدالطیف بن علی بن احمد بن ابی جامع حارثی عاملی: وی کتابی در دانش رجال دارد که چینش آن به شیوه‌ی «منهج‌المقال» میرزا محمد استرآبادی بوده است.
4. شیخ کمال‌الدین حسین عاملی: وی از میرزا محمد اجازه‌ی روایت گرفت.
5. سید نورالدین علی بن علی بن حسن موسوی: وی از میرزا محمد استرآبادی و شیخ بهایی اجازه‌ي روایت یافت.
6. شیخ محمد بن شیخ جابر بن عباس عاملی نجفی.
7. محمد مقیم شجاعی شیرازی: وی حاشیه‌ای بر کتاب «تلخیص‌الاقوال» میرزا محمد نوشت. او این حاشیه را در ماه صفر 1028ق به پایان رساند. نسخه‌ای از این حاشیه و تعلیقه نزد آیت‌الله سید شهاب‌الدین مرعشی در قم نگهداری می‌شود. آقابزرگ تهرانی، این حاشیه را با نام «رجال المولی محمد مقیم» فهرست کرده است.
8. شیخ عبدالعلی بن محمد بن عزالدین عاملی: از وی اجازه‌ی روایت یافته و کتاب «تلخیص‌الاقوال» او را کتابت و بر آن حواشی زیادی آورده است.
9. امیر شرف‌الدین علی حسینی شولستانی.
 

• آثار
میرزا محمد استرآبادی با اقامت نزدیک به چهل سال در مکه، نوشته‌های زیادی از خود بر جای گذاشته، که تنها نام 8 نوشته‌ی وی آمده است. البته رساله‌ها و نوشته‌های دیگری هم از وی به جای مانده که اسم و موضوع آن برای تراجم‌نویسان روشن نشده است. آقابزرگ تهرانی، آن‌ها را در مجموعه‌ای با نام «الرسائل‌الکثیره» فهرست کرده است.
1. رجال‌الکبیر
این کتاب درباره‌ی شناسایی راویان و محدثین بوده و به زبان عربی نوشته شده است. نام کتاب «منهج‌المقال فی تحقیق احوال‌الرجال» است که به دلیل گستردگی و پژوهش‌های ارزنده‌ي آن، به «رجال کبیر» شناخته شده است.
آقابزرگ تهرانی، آن را با نام‌های «الرجال‌الکبیر»، «رجال السید المیرزا محمد» و «الوجیزالکبیر» نیز فهرست کرده است. این کتاب سه جلدی است كه جلد اول آن در سال 984، جلد دوم آن در شوال 985 و جلد سوم آن در صفر 986 یا 988ق در نجف به پایان رسید. وی پس از نگارش آن، به مکه رفت و تا پایان زندگی در آن‌جا ماند.
در این کتاب، شناسایی رجال و راویان به ترتیب اسم است. میرزا محمد اولین کسی است که کتاب خود را بر اساس حروف معجم قرار داده است. کتاب او، اولین موسوعه‌ی مفصلی است که در دانش رجال نوشته شده است.
میرزا محمد استرآبادی، نوشته‌هایش را در یک مقدمه، متن و خاتمه سامان داده است:
الف) مقدمه: وی در مقدمه، هدف خود را از نگارش کتاب چنین گفته است: «تمامی آنچه که از دانشمندان رجالی گذشته و حال رسیده و آنچه از دانشمندان اهل سنت درباره‌ی راویان شیعی بوده است، گرد آوردم.»
ب) متن کتاب: میرزامحمد در متن کتاب، نام راویان را به ترتیب حروف الفبا در همه مراتب نام‌ها چینش کرده است. در شرح حال هر یک از راویان، هر آنچه که رجالیون درباره‌ی وی گفته‌اند، آورده و در صورت نیاز، خود نیز اظهارنظر کرده است. در مجموع، حدود هشت هزار عنوان در این کتاب آمده است.
ج) خاتمه کتاب: در خاتمه‌ی کتاب، ده فایده رجالی آمده است.
این کتاب منحصر به راویان دوازده امامی نیست، بلکه راویان غیر دوازده امامی را نیز آورده است.
کتاب «منهج‌المقال» چند بار به چاپ رسیده است؛ یک بار در سال 1302ق در تهران در قطع رحلی، چاپ سنگی شده که در پایان آن، متن کتاب «امل‌الامل» آمده است. بار دیگر در سال 1306ق در تهران در قطع رحلی همراه با تعلیقه آقا باقر بهبهانی و «امل‌الامل» و منظومه «بحرالعلوم» در 517 صفحه، چاپ سنگی شد. سپس در شعبان 1422ق، مؤسسه آل‌البیت در قم، در سه جلد در قطع وزیری آن را چاپ کرد. مؤسسه آل البیت، چاپ «منهج‌المقال» را بر اساس 6 نسخه خطی و 7 نسخه سنگی انجام داده است. این نسخه‌ها عبارتند از:
1. نسخه خطی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره 1783.
2. نسخه‌ای به خط ابراهیم مکی که آن را در روز پنج‌شنبه 26 شوال 1021ق، در مکه به پایان برد. این نسخه به شماره 7044 در کتابخانه آیت‌الله مرعشی در قم موجود است و در جلد 18، صفحه 217، فهرست نسخه‌های خطی آن کتابخانه شناسایی شده است.
3. نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد با شماره 8021 به خط شاگرد میرزا محمد، شیخ ابی حسن بن عبدالله شیرازی است که کار نگارش آن در نیمه‌ی رجب 1051ق به پایان رسیده است.
4. این نسخه خطی با خط محمد شفیع بن محمد مؤمن قائنی موجود بوده که نگارش آن در 20 رجب 1053ق آغاز و شروع مقابله‌ی آن در روز دوشنبه 22 ربیع‌الاول 1054ق انجام شده است. این نسخه به شماره 4011 در کتابخانه آیت‌الله مرعشی در قم موجود است و در جلد 11، صفحات 11 و 12، فهرست نسخه‌های خطی آن کتابخانه شناسایی شده است.
5. نسخه‌ای در کتابخانه علامه حجت سید محمدعلی روضاتی در اصفهان.
6. نسخه‌ای در کتابخانه کاخ گلستان تهران با شماره 1779. این نسخه، 761 صفحه و هر صفحه 21 سطر دارد.
7. نسخه‌ی سنگی که قربانعلی بن کربلایی علی طالقانی در سال 1304ق آن را کتابت کرده است. در آغاز این نسخه، «الفوائدالرجالیه» وحید بهبهانی و در پایان آن، کتاب «امل‌الامل» شیخ محمد بن حسن حرعاملی چاپ شده است. این نسخه در 420 صفحه است.
منهج‌المقال از سده‌ی دهم، یکی از ارزشمندترین کتب رجالی شناخته شد و تکیه‌گاه بزرگان در موضوعات رجالی و شرح حال‌نويسي قرار گرفت. شیخ محمد بن حسین بن شهید ثانی، شاگرد میرزا محمد استرآبادی می‌نویسد: «هیچ یک از کتب رجالی گذشته به مانندی این کتاب نیست.» سیدمصطفی تفرشی می‌نویسد: «این کتاب از جهت ترتیب، بهترین است که در آن، همه راویان و اندیشه‌های همه دانشمندان رجال آمده است.» شیخ حرعاملی می‌نویسد: «در رجال، کتابی بهتر از نوشته‌ی او که گردآورنده‌ی همه کتب به جز کتب متأخرین باشد، موجود نیست.»
وی در جای دیگر، یکی از منابع کتاب خود را همین منهج‌المقال دانسته است.
علامه مجلسی یکی از منابع کتاب «بحارالانوار» خود را همین کتاب دانسته است.
شیخ عباس قمی، این کتاب را از بهترین کتاب‌های رجالی می‌داند و بر آن است که بهتر از آن، کتابی در دانش رجال نوشته نشده است. وی میرزا محمد را به دلیل نگارش این کتاب، «پیشوای بزرگان دانش رجال» می‌داند.
آیت‌الله بروجردی، هنگامی که به کتاب رجال شیخ طوسی دسترسی پیدا نکرد، از روی منهج‌المقال، آن را گردآوری کرد. به این ترتیب که هر جا میرزا محمد از رجال شیخ طوسی سخن می‌گفت، آن‌ها را بیرون آورد، مرتب کرد و به صورت یک رجال کامل درآورد.
به دلیل ارزش این کتاب، حواشی و تعلیقات بسياري توسط دانشمندان نگاشته شد. برخی از این حواشی عبارتند از:
1. حاشیه میرزامحمد استرآبادی: میرزامحمد استرآبادی بر اثر خود، حاشیه‌ای نوشته است.
2. حاشیه عنایت‌الله قهپائی.
3. حاشیه میرزا عبدالله ‏افندی، نویسنده‌ کتاب «ریاض‌العلماء».
4. حاشیه سید عبدالله شوشتری.
5. حاشیه احمد بن صالح بحرانی قطیفی.
6. حاشیه شیخ میرزامحمدعلی بن محمد نصیر مدرس چهاردهی نجفی.
7. حاشیه ابوالحسن ابوعبدالله.
8. حاشیه علی بن محمد حسینی نجفی، ملقب به حکیم.
9. حاشیه میرزا فضل‌الله بن میرزا نصرالله شیخ‌الاسلام زنجانی.
10. حاشیه محمد بن حسن عاملی شامی.
11. حاشیه نعمت‌الله نصیری شیرازی.
12. حاشیه نصیرالدین رشتی.
13. حاشیه سید محمد حسین رضوی کاشانی.
14. حاشیه شیخ محمدباقر وحید بهبهانی: حاشیه وی «التعلیقه‌البهبهانیه» نام دارد و از همه حاشیه‌های نوشته شده، شناخته‌تر و ارزشمندتر است. آقابزرگ تهرانی، این تعلیقه را شرحی لطیف و مفید دانسته که دانشمندان به آن تکیه كرده‌اند. وی آن را با نام «الفوائدالرجالیه» فهرست کرده است.
به کارگیری تعلیقه به شکل مطلق در دانش رجال به همین نوشته بازمی‌گردد.
وحید بهبهانی در این تعلیقه، به شرح حال راویانی پرداخته که میرزا محمد استرآبادی، نام آن‌ها را فراموش کرده یا کمتر درباره‌ی آن‌ها سخن گفته است. برای نمونه می‌توان گفت که نام «جعفر بن شریف جرجانی» راوی حدیث سفر امام حسن عسکری (ع) به گرگان، در کتاب منهج‌المقال نیامده، ولی وحید بهبهانی، نام وی را در «التعلیقه» آورده است.  فواید بهبهانی دو بار همراه با کتاب «منهج‌المقال» به چاپ رسیده است؛ یک بار در سال 1306ق، چاپ سنگی شده و بار دیگر در چاپ مؤسسه آل‌البیت‌الاحیاء التراث آمده است که حدود 100 صفحه از جلد اول کتاب را فواید دربرمی‌گیرد.
15. حاشیه ابوعلی مازندرانی.
2. رجال وسیـط
این کتاب که به آن «تلخیص الاقوال فی معرفه الرجال» نیز گفته می‌شود، چکیده‌ای از کتاب «منهج‌المقال» میرزا محمد استرآبادی است، به این ترتیب که نویسنده به دلیل گستردگی کتاب منهج‌المقال، به چکیده‌نویسی پرداخته است. وی در این کتاب، از نگارش برخی نام‌ها و سخن‌های گوناگون در شرح حال رجال پرهیز کرده و در بیان مطالب، همان مطالب و الفاظ موجود در کتاب منهج‌المقال را آورده است.
نسخه‌ای از دوران نویسنده از موقوفات شیخ عبدالحسین تهرانی در کربلاست. این نسخه با دست‌خط و حاشیه شیخ عبدعلی بن محمد بن عزالدین العاملی نویسنده‌ی کتاب «مدارک‌الاحکام» است. نگارش آن به سال 1015ق در مکه به پایان رسید. میرزا محمد استرآبادی بر این کتاب حاشیه‌هایی نوشته که در این نسخه، با عبارت «مدظله» مشخص شده است. گویا العاملی از شاگردان میرزا محمد استرآبادی بوده است. در اجازه‌ای که در این نسخه به سال 1018ق آمده، از وی این‌گونه یادکرده است:
«الاخ الاعز الفاضل التقی الورع المتقی اللوزعی خلاصه الافاضل و المتورعین الشیخ کمال الدین حسین الآملی.»
نسخه‌ای دیگر که به سال 1044ق تحریر شده، سید مصطفی خوانساری، کاتب آن را ملا صالح مازندرانی معروف دانسته است. این نسخه در کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد موجود است.
بر این کتاب، برخی دانشمندان حواشی و تعلیقاتی نوشته‌اند. برخی از این حواشی و تعلیقات که توسط آقابزرگ تهرانی شناسایی شده است، عبارتند از:
1. حاشیه میرزا محمد استرآبادی: میرزا محمد استرآبادی در زمان حیاتش، بر نوشته‌ی خود حاشیه‌ای نوشته است. آقابزرگ تهرانی، نسخه‌ای از این حاشیه را که اصل بوده، دیده است.
2. حاشیه محمد مقیم بن صفی‌الدین محمود شجاعی شریف رازی.
3. حاشیه محمد بن حسن بن زین‌الدین محمد سبط عاملی شامی.
4. حاشیه نعمت‌الله نصیری شیرازی.
5. حاشیه شیخ عبدالله بن صالح سماهیجی.
6. حاشیه محمد حسن بن سید هادی صدرالدین عاملی اصفهانی کاظمی.
7. حاشیه محمد جعفر فارسی.
8. حاشیه سید محمد هندی نجفی: تعلیقه‌ی وی «منتخب تلخیص‌المقال» نام دارد.
9. حاشیه محمد اردبیلی: وی کتابی با نام «جامع ‌الرواه» برای تکمیل «تلخیص‌الاقوال» نوشته است.
3. رجال صغیـر
از دیگر نوشته‌های میرزا محمد استرآبادی که بیشتر تراجم‌نویسان از آن نام برده‌اند، کتاب «رجال صغیر» است. شیخ یوسف بحرانی، آن را در فهرست نوشته‌های میرزا محمد آورده، ولی یادآور می‌شود که به آن دسترسی پیدا نکرده است.
این کتاب، کوچک‌ترین نوشته از سه نوشته‌ی رجالی میرزا محمد استرآبادی است. به همین دلیل، به رجال صغیر شناخته شده است. نویسنده در این نوشته، زندگی‌نامه‌ی راویانی را که نصی بر توثیق آن‌ها وارد شده، آورده و از بیان زندگی‌نامه‌ی راویان مهمل پرهیز کرده است. گویا نام این کتاب «توضیح‌المقال» است. نسخه‌ای با دستخط میرزا محمد در کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد و نسخه‌ای در فهرست وقف‌های حاج سیدعلی ایروانی در تبریز موجود است. چکیده‌ای از «باب‌الکنی» از این کتاب در «مجموعه‌الرجالیه» محمد داوود علامی که به سال 1031ق نوشته شده، آمده است.
آقابزرگ تهرانی، این نوشته را با «الوجیز فی الرجال» و «الرجال الوجیز» فهرست کرده است.
4. آیات الاحکام
این نوشته به زبان عربی و در شرح و تفسیر آیاتی از قرآن کریم که احکام عملی و فرعی انسان‌ها را آورده است. این نوشته را تفرشی و مجلسی به «آیات‌الاحکام»، ولی علیخان مدنی، محبی، شیخ حرعاملی، بحرانی و ... «شرح آیات‌الاحکام» خوانده‌اند.
جلد اول کتاب تا پایان بخش زکات، همراه با زندگانی میرزا محمد استرآبادی و نگارش تعلیقاتی از محمدباقر شریف‌زاده و تصحیح محمدباقر بهبودی، در سال 1394ق، از انتشارات مکتبه‌المعراجی به چاپ رسیده است.
ناگفته نماند که تاکنون دانشمندان شیعه 35 کتاب درباره‌ی آیات‌الاحکام نوشته‌اند که از این میان، دوازده کتاب به چاپ رسیده که یکی از آن‌ها، همین کتاب آیات‌الاحکام میرزا محمد استرآبادی است و این نشان از جایگاه ارزشمند آن در کتب فقهی شیعه دارد. علامه مجلسی، یکی از منابع کتاب «بحارالانوار» خود را همین کتاب دانسته است.
محمدباقر شریف‌زاده گلپایگانی، این کتاب را تصحیح کرده و تعلیقاتی بر آن نوشته است.
از این کتاب، چند نسخه باقی است که در جاهای مختلف دیده می‌شود:
• نسخه‌ای از جزء اول از کتاب طهارات تا امر به معروف، در کتابخانه آیت‌الله مرعشی در قم با شماره 5032 موجود است.
• نسخه‌ای از جلد اول آن در کتابخانه ملی تهران موجود است که در قرن دوازدهم، کتابت و در جلد 9، صفحه 285، فهرست آن کتابخانه معرفی شده است.
• نسخه‌ای از جلد دوم از کتاب مکاسب تا آخر قضا و شهادات، در کتابخانه مدرسه سپهسالار تهران (مدرسه عالی شهید مطهری) با شماره 147 که حاشیه‌ها و تعلیقات آن با خط مؤلف نگاشته شده، موجود است. تاریخ نگارش آن جلوتر از سال 1028ق است. این نسخه در جلد اول، صفحه 86 فهرست آن کتابخانه معرفی شده است.
• نسخه‌ای از آن که در سال 1358ق تحریر شده و دارای یادداشت و تصحیح سید احمد صفائی بوده، در کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد موجود است.
•  یک نسخه در کتابخانه آیت‌الله مازندرانی بود که با درگذشت وی، از ایران خارج شد.
5. حاشیه تهذیب‌الاحکام.
6. حاشیه علی‌الاستبصار.
7. ترجمه زیدالشهید: آقابزرگ تهرانی نسخه‌ای از آن را به خط مولی میرزا ابی الحسن بن عبدالله نزد شیخ علی قمی دیده است. این نوشته در آخر کتاب «منهج‌المقال» نوشته شده و نگارش آن در سال 1051ق به پایان رسیده است.
8. صیغ‌النکاح و الطلاق: آقابزرگ تهرانی، نسخه‌ای از آن را همراه با کتاب «بهجه‌الناظر» دیده است.
ملکات نفسانی میرزا محمد استرآبادی نیز مانند جایگاه علمی وی، یکی از برتری‌های او در برابر دیگران است. به گفته‌ی محبی،  آوازه‌ی وی به بسیاریِ فضل، زبانزد و آشکار است. شیخ یوسف بحرانی از وی به «عابد با ورع» و میرزا محمد تنکابنی از وی به «اعبد عباد و ازهد زهاد» یاد کرده است. علامه مجلسی از وی در شمار کسانی که به دیدار حضرت مهدی (ع) رسیده، نام برده است.
سرانجام میرزا محمد استرآبادی در سیزدهم ذی‌القعده یا سیزدهم ذی‌الحجه سال 1028ق درگذشت. برخی سال درگذشت وی را 1022 و برخی دیگر 1012ق ثبت کرده‌اند. شیخ حرعاملی به نقل از کتاب «سلافه‌العصر» نوشته سیدعلیخان مدنی، سال درگذشت وی را 1036ق نوشته است. به نظر می‌رسد که این اشتباه چاپی خود کتاب «امل‌الامل» است، زیرا در کتاب «سلافه‌العصر» چنین چیزی دیده نمی‌شود. از میان آنچه گفته شد، سال 1028ق درست‌تر است، چنان‌که شاعر آن را چنین گفته است:
و الاسترآبادی فاضل سنی له             الرجال فوته حی رضی
میرزا محمد استرآبادی در قبرستان معلی نزدیک قبر حضرت خدیجه کبری (س) به خاک سپرده شد.

منابع:
• آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن. [بی‌تا]. الذریعه الی تصانیف الشیعه (جلدهاي 4، 6، 7، 10، 15، 16، 17، 18، 22، 23 و 25). نجف: مطبعه الآداب.
• اردبیلی غروی، محمد بن علی. [بی‌تا]. جامع الرواه (جلد 2). قم: مکتبه المحمدی.
• استادی، رضا. (1373). فهرست هزار و پانصد نسخه خطی. مشهد: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی.
• استرآبادی، محمدامین. (1426ق). الفوائد المدنیه و بذیله: الشواهدالمکیه (چاپ 2). (تحقیق رحمت‌الله رحمتی اراکی). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
• استرآبادی، میرزامحمدبن‌علی. (1394ق). آیات‌الاحکام (جلد اول). قم: مکتبه المعراجی.
• استرآبادی، میرزامحمدبن علی. (1422ق). منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال (جلد اول، چاپ اول). (تحقیق مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث). قم: موسسه آل‌البيت.
• افندی، میرزاعبدالله. (1410ق). تعلیقه امل‌الامل. (تحقیق سیداحمد حسینی). قم: منشورات مکتبه آیت‌الله العظمی مرعشی.
• افندی، میرزاعبدالله. (1389). ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء (جلد 5، چاپ 2). (ترجمه محمد باقر ساعدی). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
• بحرانی، یوسف بن احمد. [بی‌تا]. لولوه البحرین فی الاجازات و تراجم رجال الحدیث (چاپ 2). (تحقیق و تعلیق سید محمدصادق بحرالعلوم). قم: مؤسسه آل البیت.
• بغدادی، اسماعیل پاشا. (1364ق). ایضاح المکنون في‌الذيل علي كشوف الظنون عن اسامي الكتب والفنون (جلد 4). استانبول: milli egitim basimeri
• تنکابنی، میرزامحمد. [بی‌تا]. قصص‌العلماء. تهران: اسلامیه.
• تهرانی، محمدمحسن. (1366). طبقات اعلام الشیعه: احیاء الداثر من القرن العاشر. (به تحقیق علی‌نقی منزوی). دانشگاه تهران.
• حرعاملی، محمدبن‌حسن. (1385). امل الامل (جلد 2، چاپ اول). (تحقیق سیداحمد حسینی). بغداد: [بي‌نا].
• حرعاملی، محمدبن‏حسن. [بی‌تا]. اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات (جلد اول). (شرح و ترجمه محمد نصراللهی). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
• حسینی، سیداحمد. (1365). فهرست نسخه‌های خطی آیت‌الله مرعشی (جلد 13). تهران: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
• حسینی تفرشی، سید مصطفی بن حسین. (1418ق). نقد الرجال (جلد 4، چاپ اول). (تحقیق مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث). قم: مؤسسه آل‌البیت.
• دوانی، علی. (1340). زندگانی آیت‌الله بروجردی (چاپ اول). قم: چاپخانه حکمت.
• دوانی، علی. (1372). مفاخر اسلام (جلد 8). قم: قبله.
• ذبیحی، مسیح. (1356). استرآبادنامه (چاپ 2). (با همکاری ایرج افشار و محمدتقی دانش‌پژوه). تهران: امیرکبیر.
• ربانی، محمدحسن. (1385). سبک‌شناسی دانش رجال الحدیث (چاپ اول). قم: مرکز فقهی ائمه‌اطهار.
• رحمان ستایش، محمد کاظم. (1385). آشنایی با کتب رجالی شیعه. تهران: سمت.
• صدر، سید حسن. (1406ق). تکمله امل‌الامل. قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی.
• طلائیان، رسول. (1381). مأخذشناسی رجال شیعه. قم: دارالحدیث.
• عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. [بی‌تا]. طبقات مفسرین شیعه (جلد 3). قم: دفتر نشر نوید اسلام.
• علیاری تبریزی، ملاعلی. (1408ق). بهجه‌الامال فی شرح زبده المقال (جلد 6). (تصحیح جعفر حائری). تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی.
• قمی، شیخ‌عباس. [بی‌تا]. فوائدالرضویه. تهران: مرکزی.
• کشمیری، میرزامحمدعلی. [بی‌تا]. نجوم السماء فی تراجم العلماء. تهران: مکتبه بصیرتی.
• مامقانی، عبدالله. (1352ق). تنقیح المقال فی علم‌الرجال (جلد 3). نجف: محمدرضا مطبعي.
• مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحارالانوار (جلد اول، 9، 52، 53 و چاپ 3). بیروت: داراحیاء التراث العربی.
• محبی، محمد امین بن فضل‌الله. خلاصه الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر (جلد 4). بیروت: مکتبه خیاط.
• مدرس تبریزی، محمدعلی. [بی‌تا]. ریحانه‌الادب (جلد3، چاپ 2). تبریز: شفق.
• مدنی، سیدعلیخان. [بی‌تا]. سلافه العصرفی محاسن الشعراء به کل مصر. نجف: المکتبه المرتضویه.
• مدیر شانه‌چی، استاد کاظم. (1380). آیات‌الاحکام. تهران: سمت.
• مرعشی نجفی. سید شهاب‌الدین. (1414ق). الاجازه الکبیره الطریق و المحجه لثمره المهجه (چاپ اول). قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
• مشار، خان‌بابا. (1344). فهرست کتاب‌های چاپی عربی. تهران:  [بي‌نا].
• موسوی خوانساری، میرزامحمدباقر. [بی‌تا]. روضات‏الجنات فی احوال العلماء السادات (جلد 7). (تحقیق اسدالله اسماعیلیان). تهران: مکتبه اسماعیلیان.
• نوری طبرسی، میرزاحسین. [بی‌تا]. مستدرک‌الوسائل و مستنبط المسائل (جلد 3). قم و طهران: المکتبه الاسلامیه و مؤسسه اسماعیلیان.