رضی الدين استرآبادی
رضی الدین استرآبادی (سيد محمد بن حسن استرآبادی) Razioddin Estarabadi
عالم معروف علم نحو و از فضلای شیعی قرن هفتم.
رضی‌الدین محمد بن حسن استرآبادی معروف به «رضی» و «رضی‌الدین استرآبادی»، بیشتر عمر خود را در نجف گذراند. سال تولد وي مشخص نيست و بر سر آن اختلافاتی وجود دارد. آگاهي ما در مورد زندگي او اندك است.
شهرت وی بیشتر به علت دو شرحی است که بر دو کتاب جمال‌الدین ابو‌عمرو عثمان بن عمر معروف به «ابن‌حاجب» نوشته است، یکی به نام «الکافیه» در علم نحو و دیگری «الشافیه» در علم صرف. به رضی‌الدین استرآبادی، لقب «نجم‌الائمه» داده‌اند و گویند این لقب را اولین بار، سید شریف جرجانی به او داده است، زیرا او از ستارگان درخشان و از پیشروان دانش ادبیات و زبان عرب و از جمله کسانی بوده که یافته‌های جدیدی درباره‌ی قواعد صرف و نحو کشف کرده است.
حاج شیخ‌‌عباس قمی، وی را اینگونه معرفی می‌کند:
فاضل رضی، ستاره‌ی پیشوایان، محمد بن حسن استرآبادی، دانشمند محقق و مدقق شارح‌‌الکافیه و الشافیه و القصائد السبع از ابن ابی الحدید و شرح او بر کافیه از همه مصنفات در فرقه‌ی اهل تسنن و اهل تشیع برتر است و جلال‌الدین سیوطی درباره‌ی او گفته است: مانند آن شرح کافیه در علم نحو تألیف نشده و در سال 683 از آن فارغ شده و در سال 686 ق وفات یافته است.
مذهب وي، چنان که مدرس تبریزی، اقبال آشتیانی و همچنین دایرهالمعارف بزرگ اسلامی تصریح کرده‌اند، شیعه امامی بوده است.
از میان منابع متأخر اهل سنت، فقط «طاش کوپری‌زاده» به تشیع او اشاره و نکته‌ای از عقاید کلامی منسوب به او را نقل کرده است.
• آثـار
شرح الکافیه یا شرح الرضی: این شرح مهم‌ترین اثر امام رضی‌الدین استرآبادی است. بر کتاب کافیه، بیش از سی شرح نوشته شده که این شرح، برترین آن‌هاست. ظاهراً رضی‌الدین، این شرح را در اواخر عمر خود نگاشته است.
شرح کافیه در علم آن قدر معروف است که رضی‌الدین استرآبادی را با نام «شارح رضی» مشهور کرده است.
صاحب مجالس‌المؤمنین به نقل از طبقات النحاه آورده: «او [رضی‌الدین استرآبادی] امام مشهور است که شرح کافیه ابن‌حاجب بر وجهی کرده که کسی چنان شرح ننوشته و در غالب کتب نحو، مانند او کتابی در جمع و تحقیق و حسن و تعلیل نیست و متأخران خود را همگی عیال آن کتاب می‌دانند و آن را دست به دست می‌گردانند و شیوخ عصر و اسلاف ایشان در تصنیف درس خود بر آن اعتماد می‌نمایند و او را در آن کتاب با نحات ابحاث بسیار مذاهب و اختیاراتی است که او به آن متفرد است و آن شرح را بر وجهی که در خطبه آن ذکر نموده، در آستانه‌ی مقدس غروی و مشهد مقدس مرتضوی [نجف] نوشته و گفته که اگر قبول طبع اهل روزگار خواهد بود، از برکات وقوع آن در آن جوار است، والّا از قصور طبع این خاکسار فراغ او از تألیف آن شرح در سال ششصد و هشتاد و سه بود... .»
صاحب ریحانه‌الادب نیز شرح کافیه را مایه افتخار عجم بر عرب و شیعه بر دیگر فرق اسلامی
معرفی می‌کند.
در شرح کافیه، شارح رضی، گاه از خود استقلال رأی نشان می‌دهد و گاه از یک دیدگاه خاص، با دلیل و برهان دفاع می‌کند و شواهد شعری از کلام عرب ارائه می‌دهد. این کتاب از نظر استشهاد به آیات قرآن کریم و احادیث و تکیه بر پاره‌ای از سخنان امام علی(ع) از نهج‌البلاغه، بسیار غنی و ارزنده است و یکی از عوامل موفقیت امام رضی‌الدین استرآبادی، همین شواهد قرآنی و روایی و شعری است.
از اشعار عرب حدود هزار بیت نقل کرده که در این هزار بیت، بسیاری از قواعد عرب را در کلام نشان داده است.
شرح الکافیه بارها در تهران (1271ق)، تبریز (1274ق)، استانبول (1275ق)، بولاق (1299ق)، لکهنو (1302ق)، قازان (1305ق) و قاهره (1305ق) به چاپ رسیده است.
شرح‌الشافیه: شرح بر شافیه ابن‌حاجب، دومین اثر مشهور رضی‌الدین و درباره‌ی علم صرف است که همه‌ی دانشجویان علوم دینی در آغاز کار به آن نیازمند هستند.
بهترین چاپ شرح شافیه در سال 1356ق، در قاهره به همراه شرح شواهد عبدالقادر بغدادی، به کوشش محمد نورالحسن، محمد زفزاف و محمد محی‌الدین عبدالحمید در دو جلد به نام شرح شافیه ابن‌حاجب تصحیح و منتشر شد.
نظم‌اللالی المبدعه فی‌صفه الکتابه المخترعه: این اثر شارح رضی، منظومه‌ای ارزشمند در صناعت کتابت است. نسخه‌ای از این اثر در دارالکتب قاهره موجود است.
شرح قصائدالسبع العلویات عزّالدین‌عبدالحمید بن محمد: رضی‌الدین استرآبادی، هفت قصیده علویه ابن ابی الحدید معتزلی، ادیب و مورخ مداینی و شارح معروف نهج‌البلاغه امام علی (ع) را شرح کرده است. اکنون از کتاب رضی‌الدین اثری نیست، ولی در بسیاری از منابع، در شرح حال وی، از این کتاب نام برده شده است.
حاشیه علی شرح تجرید العقائد الجدیده و الحاشیه القدیمه: شرحی بر کتاب خواجه نصیرالدین طوسی است که از این کتاب نیز اثری در دست نیست.
سال درگذشت رضی‌الدین به طور دقیق مشخص نیست، ولی شواهدی وجود دارد که بر اساس آن می‌توان حدود سال وفات وی را مشخص کرد. امام رضی‌الدین استرآبادی در پایان کتاب شرح کافیه، پس از حمد و ثنا و سپاس خداوند منّان می‌گوید:
«در ماه شوال سال 686 ق، به اتمام آن در آستانه‌ی مقدسه غروّیه، خداوند مرا موفق فرمود.»
شیخ حر عاملی در کتاب «امل‌الامل»، سال پایان شرح کافیه را سال وفات وی می‌داند و از برخی علما، سال 687ق را نقل می‌کند.
محمد معین، درگذشت وي را سال 684، 686 یا 687ق بیان می‌کند. همچنین دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، مرگ وی را اندکی پس از سال 688ق ذکر کرده، زیرا در آخر نسخه‌ی شافیه مورخ 757ق، تصریح شده که کتاب در سال 688 ق به پایان رسیده است.
…
منابع:
• آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. (1403ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه (جلد 13). بیروت: دارالاضواء.
• ارزنده، مهران.(1377). رضی‌الدین محمدبن حسن استرآبادی. در: سيدکاظم موسوی بجنوردی(زیرنظر)، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی (جلد 8). تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
• اقبال‌آشتیانی، عباس. (1364). تاریخ مغول (چاپ 5). تهران: امیرکبیر.
• حرعاملی، محمدبن حسن. (1385). امل‌الآمل (جلد 2). بغداد: [بي‌نا].
• دهخدا، علی‌اکبر. (1346). لغت‌نامه (ذيل واژه رضي). دانشگاه تهران.
• شوشتری، قاضی‌نورالله. (1375ق). مجالس‌المؤمنین (جلد اول). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
• قمی، عباس. (1363). هدیه‌الاحباب (چاپ 2). تهران: امیرکبیر.
• مدرس تبریزی، محمدعلی. (1374). ریحانه‌الادب (جلد 2، چاپ4). تهران: خیام.
• معین، محمد. (1378). فرهنگ فارسی (جلد 5، چاپ 13). (واژه رضي). تهران: امیرکبیر.