چایلی

چایلی          Čāyli

روستایی ‌واقع در دهستان‌ مراوه‌تپه، بخش‌ مرکزی شهرستان مراوه‌تپه، استان گلستان.

این روستا در 22 کیلومتری غرب شهرستان مراوه‌تپه در طول جغرافیایی 18ً  44َ °55  و عرض جغرافیایی 18ً  54َ °37 و در ارتفاع 143 متری از سطح دریا قرار گرفته است.[1]

روستای چایلی از نظر موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های طبیعی در میان چندین عارضه مهم طبیعی و انسانی قرار گرفته است. این روستا از سمت شرق با روستای انجیرلی، دره پورسویمان (پورسیمان)، کوه سلیمان، آق‌چشمه و چشمه غفور ایشان هم‌مرز است. در سمت غرب، آرامگاه مختوم‌قلی فراغی، شاعر برجسته ترکمن، و منطقه دگرمن‌لی واقع شده است. در شمال، با فاصله‌ای قابل‌توجه، روستای نارلی‌آجی‌سو و ارتفاعات آدی‌قوول و چهارگُل قرار دارند. در جنوب نیز رودخانه اترک، سد چایلی و کوه سوزش محدوده جغرافیایی روستا را شکل می‌دهند.[2]

در باب وجه تسمیه روستای چایلی، سند مکتوب یا روایت قطعی در منابع تاریخی و جغرافیایی موجود نیست. واژه چایلی در زبان و گویش محلی به ناحیه‌ای اطلاق می‌شود که بستر رودخانه در آن سنگی یا سنگلاخی است و تراکم قابل توجهی از سنگ‌ها در کف آن مشاهده می‌شود. از آن‌جا که بخش‌هایی از محدوده سکونتی روستا بر روی زمین‌های سنگی قرار گرفته، این احتمال مطرح است که نام روستا از همین ویژگی طبیعی نشأت گرفته باشد.  گروه‌های کُردهای خراسان که همه‌سالـه برای گذران فصل قشلاق به این ناحیه کوچ می‌کنند، روستا را با نام قلعه‌سیدلر خطاب می‌کنند. علت این نامگذاری به ترکیب جمعیتی و پیشینه طایفگی روستا بازمی‌گردد؛ زیرا بخش عمده‌ای از ساکنان چایلی از طایفه‌های سید و عطا هستند که در میان جمعیت منطقه از منزلت مذهبی و اجتماعی برجسته‌ای برخوردارند.[3]

پیشینه روستای چایلی نشان می‌دهد که استقرار دائمی ساکنان آن به اوایل دهه ۱۳۰۰ خورشیدی بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که خانوارهای روستا، پس از سال‌ها جابه‌جایی و کوچ‌نشینی، این محل را برای سکونت دائمی برگزیدند. جمعیت روستا در گذشته شیوه زندگی عشایری داشت و همراه با رمه‌های گاو، گوسفند و شتر در پی یافتن مراتع مناسب، به‌طور مستمر میان نواحی مختلف در حرکت بود. از جمله محل‌های پیشین استقرار این گروه‌ها می‌توان به آدی‌قوول، قره‌قاشلی و چشمه غفور ایشان اشاره کرد. در نهایت، نزدیکی به رودخانه اترک و وجود چشمه آب در محل کنونی، زمینه را برای توقف جابه‌جایی‌های فصلی و شکل‌گیری یک سکونتگاه پایدار فراهم ساخت.[4]

زبان اصلی اهالی روستای چایلی ترکمنی است. از لحاظ مذهبی، تمامی ساکنان روستا مسلمان، اهل سنت و پیرو مذهب حنفی هستند. ساکنان روستا همگی از قوم ترکمن هستند و به طوایف یموت، دوجی و تیره‌های حاجیلی‌دوجی و گرگانلی‌دوجی تعلق دارند. در تقسیم‌بندی‌های طوایف یموت، زیرمجموعه دیاجی [دیه‌جی]، تقسیمات فرعی قره‌داغلی قرار دارد که شامل تیره‌های کورلر، اوزین، دوران و قالموق می‌شود.[5] برخی منابع، طایفه یموت را متشکل از دو تیره اصلی به نام‌های شرف و چونی معرفی می‌کنند. این دو، که برادران بنیان‌گذار نسل یموت دانسته می‌شوند، خود شامل تیره‌ها و طوایف متعددی هستند. این تیره‌ها عبارتند از: جعفربای، آتابای، یلقی، داز، دوه‌جی، بدرا )بدراق(، سلاخ، ایمر، کوچک، ایکدر )ایگدر(، قوجق و قان‌یوخمز.[6] روستای چایلی همچنین با نام عطا، یکی از طوایف مورد احترام در میان ترکمن‌ها، شناخته می‌شود. بخش قابل توجهی از ساکنان این روستا به طایفه مقدس عطا تعلق دارند. کلنل ییت در کتاب خود به احترام ویژه‌ای که ترکمن‌ها برای سادات (سید) و خوجه‌ها قائل هستند، اشاره کرده و بیان می‌دارد که اموال متعلق به این خاندان‌ها مقدس شمرده شده و در صورت سرقت، با مشاهده تعلق آن به سادات، فوراً بازگردانده می‌شود.[7] نام‌خانوادگی‌های رایج در روستای چایلی عبارتند از؛ سیدی، حللی‌زاده، حاجیلی‌دوجی و گرگانلی‌دوجی.

اغلب اهالی روستای چایلی به کشاورزی در حدود ۲۵۰ هکتار زمین (عمدتاً دیم، با اراضی آبی در حاشیه رود اترک) با محصولاتی چون گندم، جو و هندوانه، و همچنین به دامداری سنتی (شامل حدود ۱۵۰۰ گوسفند، ۳۰۰ بز و ۶۰۰ گاو) که اساس زندگی آنهاست، مشغولند، هرچند خشکسالی و گرانی علوفه در سال‌های اخیر موجب کاهش رونق آن شده است؛ باغداری نیز به صورت محدود در حیاط خانه‌ها رواج دارد  و هر خانواده‌ای در محل زندگی و حیاط شخصی خود، درختان مثمر مانند انجیر، انار، زیتون، انگور و ... دارند.[8]

یکی از نزدیک‌ترین روستاها به آرامگاه مختوم‌قلی فراغی، شاعر شهیر ترکمن، روستای چایلی است. به همین دلیل، آرامگاه مختوم‌قلی به عنوان یکی از اماکن مهم گردشگری، سالانه پذیرای اهالی روستا و گردشگرانی است که برای زیارت و بازدید از این مکان فرهنگی و تاریخی به منطقه می‌آیند.

بافت سنتی و معماری خانه‌های روستای چایلی تا حد زیادی حفظ شده است. در گذشته، ساکنان روستا که زندگی عشایری داشتند، در آلاچیق‌ها سکونت می‌کردند. پس از اسکان، خانه‌های دائمی از نوع گِلی به نام “تام” ساخته شد که هنوز هم آثار و بقایای این نوع معماری در روستا باقی مانده و برخی از آن‌ها همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرند. بعدها، ساخت خانه‌های آجری با سقف‌های پوشیده شده با حلب و ایرانیت رواج یافت. امروزه، با نظارت و دخالت بنیاد مسکن شهرستان، ساخت خانه‌های جدید با استفاده از مصالح مدرن مانند میلگرد و سایر مواد ساختمانی نوین صورت می‌گیرد.[9]

هرچند آداب و رسوم گذشتگان در روستای چایلی کمرنگ شده و از شور و شوق گذشته خبری نیست، اما برخی سنت‌ها همچنان پابرجا هستند. مراسم «یوور» که به معنای کمک به یکدیگر است، کماکان در میان اهالی رواج دارد. مراسم مذهبی مانند برگزاری اعیاد قربان و فطر، یار رمضان، اقامه نماز تراویح، حاجی‌صدقه، آق‌آش و… همچنان برگزار می‌شوند. یکی از سنت‌های ویژه، پخت غذای محلی «سویت‌لی‌آش» است که سالانه با آغاز بهار و همزمان با شیردوشی گوسفندان تهیه می‌شود. در حوزه صنایع دستی، زنان و دختران روستا در گذشته به فعالیت‌هایی چون قالی‌بافی، پشتی‌بافی، ایچمک‌دوزی (دوخت تزئینی)، ساخت ملزومات آلاچیق، نمد مالی، و نخ‌ریسی مشغول بودند که برخی از این هنرها هنوز هم به صورت محدود ادامه دارد. غذاهای محلی روستا شامل چکدرمه (غذای اصلی ترکمن‌ها)، اون‌آشی، جززیق‌لی‌آش، یارما و سویت‌لی‌آش است. بازی‌های بومی و محلی که در گذشته رواج داشتند و امروزه بسیار کمرنگ شده یا به فراموشی سپرده شده‌اند، عبارتند از: چوررگ، قاق‌دیر، هگ‌گال، گیزلیم‌پرچک، آلتاق‌داش، چلیک، آششیق و یوزگ.[10]

در حال حاضر، روستای چایلی میزبان قریب به 137 خانوار با جمعیتی بالغ بر 468 نفر است. با این حال، محدودیت‌های روستایی، دوری از شهر، بیکاری و نبود فرصت‌های شغلی کافی، موجب شده است که بخش قابل توجهی از اهالی روستا ناگزیر به مهاجرت به شهر مراوه‌تپه شوند.[11] بر اساس اطلاعات موجود، در سرشماری‌های نفوس و مسکن از سال 1335  تا سال 1365 خورشیدی، نامی از روستای چایلی به صورت مستقل ذکر نشده است. با این حال، در سرشماری سال 1375، به نظر می‌رسد که این روستا از روستای همت‌آباد منفک شده و به عنوان یک واحد مستقل شناسایی گردیده است. آمارهای جمعیتی رسمی در سال‌های پس از آن به شرح زیر است: [12]

اولین ساختمان فیزیکی مسجد در روستای چایلی، حدود سال 1340 ش با همیاری و کمک اهالی روستا در قالب یک ساختمان گِلی بنا شد. پیش از احداث این ساختمان، محلی مرتفع به عنوان مصلای نماز تعیین شده بود. در این مکان، هر فرد با جانماز شخصی خود حاضر شده و نماز را اقامه می‌کرد. پس از اتمام نماز، برخی جانمازها را بر روی ستون‌های چوبی که در محل تعبیه شده بودند، قرار می‌دادند و عده‌ای دیگر نیز جانماز خود را به منزل بازمی‌گرداندند. در نهایت، بنای مسجد در سال 1386 ش، مورد بازسازی قرار گرفت و این ساختمان نوسازی شده، کماکان مورد استفاده اهالی روستا برای برگزاری مراسم عبادی و اجتماعی است.[13] آغاز رسمی تعلیم و تربیت در روستای چایلی به مهر ماه سال 1357 ش بازمی‌گردد. در سال تحصیلی اول، تعداد 12 دانش‌آموز مشغول به تحصیل بودند. در ابتدا، مکان مشخصی برای آموزش وجود نداشت و کلاس‌ها به مدت کوتاهی در منزل یکی از اهالی برگزار می‌شد. سپس، با صلاحدید بزرگان روستا، تصمیم بر این گرفته شد که کلاس‌ها در محل مسجد روستا تشکیل گردد و این مکان به عنوان مرکز آموزش مورد استفاده قرار گرفت.  [14] امکانات روستای چایلی شامل برق (1370)، گازکشی (1397)، نانوایی یک باب به نام سربازمحمد سیدی (1398)، جاده آسفالت و خانه بهداشت (1402) است؛ آب شُرب از چشمه ساوه تأمین می‌شود (پیشتر از چشمه غفورایشان) و سد چایلی حدود 15 سال است در حال احداث می‌باشد در گذشته، تأمین آب شُرب روستای چایلی توسط اهالی از طریق لوله‌کشی از چشمه غفورایشان صورت می‌گرفت. در حال حاضر، آب شُرب روستا از چشمه ساوه مراوه‌تپه تأمین می‌شود. عملیات احداث سد چایلی که در نزدیکی روستا قرار دارد، از حدود 15 سال پیش آغاز شده و همچنان در دست اجرا است. [15]