ركن الدين جرجاني
رکن الدين جرجاني Roknoddin Jorjani
فقيه، متکلم، مفسر و اديب قرن هفتم و هشتم قمري.
رکن‌الدين محمدبن‌علي‌بن‌محمد جرجاني، مشهور به «جرجاني غروي» يا «جرجاني فارسي» است. از منابع موجود تاريخي و رجالي، اطلاعات چنداني از زندگي وي به دست نمي‌آيد. او مدتي در حله بود و نزد علامه‌حلي به دانش‌اندوزي پرداخت. جرجاني نيز شخصيت و کيفيت درس او را ستوده است.
وي پس از فراگيري علوم عقلي و نقلي، کرسي تدريس و فتوا را در نجف به خود اختصاص داد. مورخين و رجال‌شناسان از وي به بزرگي يادکرده‌اند. شيخ عباس قمي، او را به دليل استادي کامل در همه علوم، ستوده است. ميرزا محمد تنکابني نيز او را دانشمندي فاضل معرفي مي‌کند. صاحب ريحانه‌الادب در شرح حال وي، فقط عبارات ميرزا محمد تنکابني را مي‌آورد.
رکن‌الدين محمد با آثار خواجه نصيرالدين طوسي بيش از ساير آثار پيشينيان مأنوس بود و مطالعه‌ي آن را براي همه مردم و حتي حکام زمان خود ضروري مي‌دانست. از اين رو، به دليل آن که آثار خواجه نصير به زبان فارسي بود و نفعش عام نبود، تصميم گرفت آنها را به زبان عربي بازگرداند. از آثار وي در اين حوزه مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:
الف) اخلاق ناصري
ب) رساله جبر و اختبار
ج) اوصاف الاشراف: رساله‌اي مختصر در اخلاق و قواعد اهل سير و سلوک. دو نسخه از متن عربي اين رساله به شماره‌هاي 120 و 121 در کتابخانه آستان قدس رضوي و نسخه‌ي ديگري از آن درکتابخانه‌ي دانشگاه تهران موجود است.
د) الفصول: رساله‌اي در علم کلام و ترجمه کتاب خواجه‌نصيرالدين طوسي است. اين رساله علي‌رغم حجم اندک، مي‌تواند پاسخگوي برخي از شبهات کلامي باشد. پس از ترجمه‌ي جرجاني، مقدادبن‌عبدالله سيوري، از متکلمان سده نهم قمري، شرحي بر آن با عنوان «الانوار الجلاليه في شرح الفصول النصريه» نگاشت.
ساير تأليفات رکن الدين محمد عبارتند از:
1. غايه البادي: رساله‌اي در علم اصول، و شرحي است كه بر کتاب مبادي‌الاصول استادش، علامه حلي نوشته است. نگارش آن در زمان حيات استادش به پايان رسيد و جرجاني آن را به امر عميدالدين ابوطالب عبدالمطلب حسيني نوشت. نسخه‌هايي از اين کتاب با نام رساله «نهايه البادي» موجود است. از اين‌رو، برخي به اشتباه، آن را به کس ديگري منسوب کرده‌اند.
2. الابحاث في تقويم الاحداث: اين اثر در رد مذهب زيديه و اثبات ائمه اثني عشري و حيات و غيبت امام زمان(ع) و رد شبهات وارده بر آن بوده و از يک مقدمه و ده فصل تشکيل شده است. وي آن را به سال 728ق به پايان برد. نام ديگر اين کتاب «الدعامه في اثبات الامه» بوده است.
3. الرحمه في اختلاف الامه.
4. شرح نافع: اين اثر شرحي بر کتاب «النافع في مختصر الشرايع» استادش، علامه‌حلي بوده است.
…
منابع:
• آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. (1360ق). الذريعه الي‌تصانيف الشيعه (جلد 1، 2، 16، 24). تهران: مطبعه مجلس الشوري.
• امين، محسن. (1959م). اعيان‌الشيعه (جلد9). (به کوشش حسن امين). بيروت: [بي‌نا].
• تنکابني، ميرزامحمد. (1396ق). قصص العلماء. تهران: انتشارات علميه اسلاميه.
• قمي، شيخ عباس. [بي‌تا]. فوائد الرضويه في احوال علما المذهب الجعفريه (جلد3). [بيجا]: انتشارت کتابخانه مرکزي.
• مدرس تبريزي، محمد علي. (بي‌تا). ريحانه الادب في تراجم المعروفين بالکنيه او اللقب (جلد اول، چاپ 2). تبريز: شفق.
• مدرس رضوي، محمدتقي. (1354). احوال و آثار خواجه نصيرالدين طوسي. تهران: بنياد فرهنگ ايران.