رودخانه اوغان

رودخانه اوغان          Owghan

يکي از سرشاخه‌هاي مهم گرگان‌رود.

سرشاخه‌هاي رودخانه‌ي اوغان در استان سمنان قرار دارند و پس از دشت حسين‌آباد كالپوش، وارد حوزه استان گلستان مي‏شود که  بخش بزرگي از آن در اين استان قرار دارد. رودخانه‌ي اوغان از کوه‌هاي قلربا و بلوفرنگ در 30  کيلومتري شرق مينودشت سرچشمه مي‌گيرد. اين رودخانه به نام‌هاي کال‏علي‌برده، کال علي‌قرب و فرنگ نيز معروف است. شاخه‌هاي اوليه‌ي آن به نام‌هاي حسين‌آباد (زو)، بِرنجبِن و چل‌چاي در غرب روستاي فرنگ به هم مي‏پيوندند و رودخانه‌ي اوغان را تشکيل مي‏دهند و در جهت شمال غربي جاري مي‌شوند. از روستاهاي مردآباد، يورت کاظم، يورتِ زينَل و آب‏پران عبور ‌کرده، وارد شهر گاليکش مي‌شود. در همين محل، از کوهستان خارج و وارد زمين‏هاي دشت مي‌شود. طول اين رودخانه در برخي منابع، 50 و در برخي ديگر، 73کيلومتر و در جهت غرب به شرق جاري است. اين رود پس از عبور از حوالي گاليكش، دو شاخه شده، در شمال‏شرقي گنبدکاووس در محل سد گلستان به گرگان‌رود مي‏پيوندد. مساحت حوضه‌ي آبريز آن حدود 400 کيلومتر مربع است.

مسير رودخانه از ابتدا تا قبل از رسيدن به جاده‌ي آسفالت مينودشت، كوهستاني و تا حدي از شيب تند برخوردار است. پس از آن، وارد دشت همواري مي‌شود كه به دليل سست و فرسايش‌پذير بودن رسوبات درشت، جريان آب به آرامي رسوبات پهنه‌ي دشت را حفر کرده و باعث ايجاد تراس‌هاي بلند و مئاندرهاي فراوان شده است. شيب طولي رودخانه به طور مستقيم به دانه‏بندي مواد بستر بستگي دارد. مواد بستر در سرشاخه‌‌ها، درشت‏دانه و شيب رودخانه تند است و به سمت پايين رودخانه، از شدت شيب و درشتي مواد بستر كاسته مي‌شود. به‌طوركلي، رودخانه‌ي اوغان از ابتدا در مصالح درشت‏دانه جريان يافته، به تدريج كه وارد دشت و در نهايت به سد گلستان تخليه مي‌شود، از مصالح درشت دانه‌ي مسير كاسته شده، مصالح ريزدانه افزايش مي‌يابد.

اين رودخانه از سال 1337 تا 1387، فرسايش شديدي داشته و عميق‌تر‌ شده است. با تضعيف ديواره‌ي حدفاصل گرگان‌رود و اوغان، تغييراتي در كف و مسير گرگان‌رود حاصل شده است. با تغييراتِ طبيعيِ صورت گرفته، شيب هر دو رودخانه افزايش يافته و به همراه تغييرات اقليمي و شرايط پوششي حوضه‌ي آبريز، باعث افزايش تعداد و دبي سيلاب‌ها شده و با توجه به مشخصات خاك منطقه، اين فرسايش اتفاق افتاده است.

حدود 7 تا 8 كيلومتر انتهايي رودخانه‌ي اوغان، پس از ساخت سد گلستان، دستخوش تغييرات اساسي شده است. در محدوده‌ي سد گلستان تا پل جاده، فرسايش كناري، هم در ساحل راست و هم در ساحل چپ، در بالادست محدوده وجود دارد كه اين مسأله با توسعه‌ي زمين‏هاي آبي تا كناره‌ي رودخانه بيشتر شده است، اما در پايين‏دست اين ناحيه، احتمال فرسايش كناري كم است. از پل جاده تا سد انحرافي شركت صحرا، فرسايش كناري به‌طور عمده به‌صورت وسيع در هر دو سوي رودخانه وجود دارد. در محدوده‌ي سد انحرافي شركت صحرا تا ايستگاه هيدرومتري گاليكش، فرسايش كف رودخانه موضعي بوده است. علي‏رغم مقطع کوچک و از آن جا که جنس بستر رودخانه درشت دانه است، باعث رسوب‌گذاري قابل توجهي شده است. علت فرسايش، کف‌شويي و ريزش ديواره‌ها و عريض‌تر شدن رودخانه است.

بررسي 42 ساله‌ي رودخانه‌ي اوغان نشان مي‌دهد از ايستگاه هيدرومتري گاليكش تا بند شركت صحرا، از نظر بستر، جابه‌جايي صورت نگرفته و مسير آن تثبيت شده و فقط عرض رودخانه به ميزان محدودي در طول اين مدت افزايش يافته است. از بند انحرافي شركت صحرا تا سدگلستان، افزايش قابل توجهي در عرض رودخانه ديده مي‌شود. در اين مسير، نامنظمي ديواره‌هاي رودخانه، نشانه‌ي تأثير فرسايشِ تغييرِ محل تخليه‌ي رودخانه به گرگان‌رود و همچنين تأثير بند انحرافي بر پايين دست خود بوده است.

پس از احداث بند انحرافي شركت صحرا، مسير رودخانه تغيير كرده و در مسير، بخشي از تپه‌ي موجود در بستر كه مشرف به ساحل چپ رودخانه است، در طي 42 سال، دچار فرسايش شديد شده است. در قسمتي از بستر، به‌طور كل مسير عوض شده، به طوري كه بستر جاري سال 1346 تاكنون (1388) به بستر مرده تبديل شده و جريان اصلي رودخانه با انحراف به نهر موجود در ساحل راست، در بستر جديد جاري است.

از نظر زمين‌شناسي، سن و درجه‌ي تكامل رودخانه‌ها، رودخانه‌ي اوغان جزو رودخانه‌هاي بالغ طبقه‌بندي مي‌شود. از نظر شكل ظاهري، رودخانه‌ي اوغان در نيمه‌ي بالادست، از جمله رودخانه‌هاي مستقيم و در نيمه‏ي پايين‏دست از جمله رودخانه‌هاي مارپيچي است.

شيب رودخانه در فاصله‌ي 4 كيلومتري ابتدايي تا پل مينودشت به گاليكش، به علت گذر از ناحيه‌ي كوهستاني به دشت، نسبتاً تند است. با ورود به دشت و پيشروي در آن، شيب روند رو به كاهش خود را ادامه مي‌دهد و تا قبل از اتصال به درياچه‌ي سد گلستان، بسيار كم و به حدود 004/0 در هر کيلومتر مي‌رسد. حدود 5/1 كيلومتر بعد از بند شركت صحرا، از روند كلي كاهش شيب تبعيت نمي‌كند.

بستر رودخانه‌ي اوغان از ابتداي محدوده‌ي مطالعاتي تا بند انحرافي شركت صحرا، بدون پوشش است و به طور عمده، ديواره‌ها نيز ‌داراي پوشش مناسب ‌از جنس ني هستند. از بند شركت صحرا تا جاده، به علت عرض زياد بستر، انواع گياهان بومي و درخت ديده مي‌شود كه گستردگي آن‌ها در ميان اين محدوده، به حداكثر عرض خود مي‌رسد. ديواره‌ها به علت لسي بودن و ارتفاع زياد (حدود 20متر) در اين محدوده‌، قائم، ناپايدار، ريزشي و بدون پوشش هستند. اين رودخانه، قبل از بند انحرافي شركت صحرا، وضعيت پايداري دارد، ولي پس از اين بند، فرسايش شديدي در اين ناحيه ديده مي‏شود.

در 8-7 کيلومتري انتهاي اين رودخانه، حجم زيادي از رسوب انباشته شده است كه باعث بالا آمدن كف رودخانه و كانال ارتباطي بين رودخانه‌ي اوغان و سد گلستان و همچنين كاهش تدريجي مقطع عبور جريان شده است. در اثر احداث سازه‌ها، از جمله پل‌ها، بند انحرافي و سازه‌هاي ديگر فرسايش در پايين‏دست و رسوب‌گذاري در بالادست سازه‌ها اتفاق افتاده است که معمولاً براي کنترل آن، راه حل هايي مي انديشند.

سنگ مادرِ غالب اين منطقه آهك است. براساس روش اقليم‌شناسي آمبرژه، اين زمين‏ها در اقليم سرد تا مرطوبِ سرد قرار گرفته‌اند. ميزان بارندگي سالانه بين 400 تا 800 ميلي‌متر، متوسط درجه حرارت سالانه 12 تا 16 درجه سانتي‌گراد و متوسط تبخير سالانه بين 700 تا 1500 ميلي‌متر است. پوشش جنگلي در اين زمين‏ها، از گونه‌هاي غالب بلوط و ممرز است. متوسط بارندگي ايستگاه گاليكش در حوضه‌ي رودخانه‌ي اوغان، 765/2 ميلي‌متر در سال و بيشترين بارش 24 ساعته در دوره‏ي آماري 1350-1351 تا 1380-1381ش، برابر 188 ميلي‌متر گزارش شده است. برداشت آب در فصول کشاورزي، موجب تغييرات زيادي تا حد خشك شدن رودخانه مي‌شود.

حد بالا يا پايه آبدهي رودخانه، 236 مترمكعب و حد پايين آبدهي آن نيز 23/5 مترمكعب بر ثانيه است. رودخانه‌ي اوغان تا سال آبي 1379-80، دو سيلاب بزرگ را تجربه كرده است. سيلاب اول، با بيشترين آبدهي لحظه‌اي760 مترمكعب بر ثانيه و متوسط آبدهي روزانه 101 مترمكعب برثانيه در مرداد ماه 1377 و سيلاب دوم، با بيشترين آبدهي لحظه‌اي 468 مترمكعب بر ثانيه و متوسط آبدهي روزانه 339 مترمكعب برثانيه در مردادماه 1380، خسارات سنگيني به منطقه وارد كرده است. بيشترين آبدهي لحظه‎اي سيلاب سال 1380 بسيار كمتر از سيلاب سال 1377 بوده است، ولي تداوم بيشتر آن، سبب شد تا خسارات سيلاب در سال 1380 بيشتر از خسارات وارد شده به منطقه در سال 1377 باشد. در جريان اين سيلاب، علاوه بر وارد آمدن خسارت به زمين‌هاي كشاورزي و زمين‌هاي مجاور رودخانه، تأسيسات اصلي مجاور يا متقاطع با رودخانه و جاده‌ي مينودشت به گاليكش، آسيب ديد و تخريب شد.

بيشترين استفاده از رودخانه‌هاي اوغان، مصارف کشاورزي بوده و بهره‌برداري‌هايي از قبيل آب آشاميدني، ماهيگيري و پرورش آبزيان، به دليل كيفيت کم‌آب در حاشيه قرار دارد. برداشت مصالح از رودخانه، از ديگر موارد استفاده است. همچنين، از حاشيه‌ي رودخانه، به‌ويژه در محله‌ي اوغان گاليكش نيز به‌صورت تفريحي استفاده مي‌شود.

رودخانه‌ي اوغان داراي سرشاخه‌هاي زير است:

رودخانه دورجن كه در جنوب‏شرق مرکز شهرستان مينودشت جريان دارد، از کوه برين واقع در حدود 26 کيلومتري جنوب‎شرقي شهر مينودشت سرچشمه مي‌گيرد و از روستاهاي دورجن، اولنگ و برين عبور مي‏کند و سرانجام به رودخانه‌ي اوغان مي‌ريزد. طول اين رودخانه 15 کيلومتر است.

رودخانه‌ي زو (پنو) به طول 32 كيلومتر، در شرق مرکز شهرستان مينودشت جريان دارد. از کوه‌هاي خواجه قنبر و برين سرچشمه مي‌گيرد و از روستاهاي نام‏نيک، قوشه‏گريان، حسين‌آباد، پنو، ساير و فرنگ عبور مي‏کند و در روستاي فرنگ به رودخانه‌ي اوغان  مي‌ريزد.

رودخانه‌ي زاو كه به آن زاس نيز مي‌گويند، از دامنه‌ي جنوبي كوه بيگلو در 33 كيلومتري شمال‏شرق كلاله و کوه چيشت واقع در 50 كيلومتري شمال‏شرق مينودشت سرچشمه مي‌گيرد، به سمت غرب مي‌رود، روستا‌هاي زاوبالا و پايين را آبياري مي‏کند و در حوالي روستاي تمرقره‏قوزي، پس از دريافت رودخانه‌ي تنگر، به گرگان‌رود مي‌ريزد.

رودخانه‌ي تنگر كه در شمال‏شرق کلاله جريان دارد، از کوه قره‏کَسمور واقع در 20 کيلومتري شمال‏شرق شهر کلاله سرچشمه مي‌گيرد، از روستا‌هاي سواربالا، سواروسط و سوارپايين، دومانلي، اَرجِنلي، کورلو، خوجه‌يا‌پاقي، تَمِک و گرگان‌دوز عبور مي‌کند و به رودخانه‌ي زاس مي‌ريزد. طول اين رودخانه 16 کيلومتر است.

رودخانه‌ي تركولو (قلي‌تپه) از ارتفاعات شاه دره و بددره در جنوب شرق مينودشت سرچشمه مي‌گيرد. اين رودخانه پس از عبور از روستاهاي پَلَنگَر قلي‌تپه و بازگير ايگدر بالا و پايين، در حوالي روستاي اميرقلي آخوند وارد گرگان‌رود مي‌شود. طول اين رودخانه 41 كيلومتر و وسعت حوضه‌ي آبگير آن 50 کيلومتر مربع است. در حوالي دهکده‌ي قلي‌تپه، از دره‏ي عميق کوهستاني خارج و وارد دشت مي‌شود.

…

منابع:

• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شرکت مهندسين مشاور جاماب.

• جعفري، عباس. (1383). گيتاشناسي ايران:  رودها و رودنامه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ 2). تهران: انتشارات مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي.

• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوضه آبريز درياي خزر (جلد 2، چاپ اول). تهران: مؤلف.

• مشاور پراهوم. (1387). مطالعه تعيين حد حريم و بستر و مطالعات تکميلي و تهيه طرح هاي اجرايي رودخانه اوغان و قلي تپه (گزارش مطالعات ريخت‌شناسي نهايي). گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.

• مشاور پراهوم. (1387). مطالعات تعيين حد حريم و بستر و مطالعات تکميلي و تهيه طرح‌هاي اجرايي رودخانه اوغان و قلي‌تپه (گزارش مطالعات هيدروليک، فرسايش و رسوب). گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.

• مشاور پراهوم. (1387). مطالعات تعيين حد حريم و بستر و مطالعات تکميلي و تهيه طرح‏هاي اجرايي رودخانه اوغان  و قلي‌تپه (گزارش مطالعات فني). گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.

• مشاور لار. (1385). مطالعات طرح جامع سيل‌خيزي استان (مهندسي رودخانه اوغان). گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.