رودخانه رامیان
رودخانه راميان Ramian River
يکي از شاخه‌هاي گرگان‌رود.
رودخانه راميان از كوه‌هاي قطارچشمه، سرچشمه گرفته و انشعابات خط‌الرأس‌هاي سرقلعه، جاي‌كوه، پلنگ‌سره، تپه‌آرام در طول مسير رودخانه، آن را تغذيه مي‌نمايند. اين رودخانه كه به «قره‌قاچ» نيز معروف است، پس از گذشتن از مجاورت روستاهاي شِش‌آب، سيدكلاته، باقرآباد، قُورچاي، حاجي‌نظر، توران‌تورك، سَرپُل، شهرک شهيدبهشتي، مَهدي‌آباد، ايمرمحمد و باغهيُلمهساليانه و شهر راميان و در نزديكي روستاهاي حبيب‌ايشان، وارد گرگان‌رود مي‌شود. رودخانه راميان، از به هم پيوستن شاخه‌هاي کوچکي مانند رودخانه جوزچال و پيرکرم در جنوب راميان تشکيل مي‌شود. اين رودخانه در جهت شمال جاري شده و شاخه‌هاي کوچکي به‌نام‌هاي پل‌آرام و نوپروم (تيرم) را دريافت مي‌کند و وارد شهر راميان مي‌شود. پس از گذر از شهر راميان و دره‌اي عميق، وارد دشت غربي اطراف شهر آزادشهر مي‌شود. رودخانه راميان، دو شاخه کوچک ديگر به نام‌هاي دزدک و خاندوز را ضميمه خود مي‌کند. اين رودخانه از حوالي روستاي هيوه‌چي به سمت غرب تغيير مسير مي‌دهد. رودخانه راميان به سبب عبور از روستاي قورچاي واقع در شمال راميان، به قورچاي نيز معروف است. اين رودخانه، از روستاهاي باقرآباد، سيدکلاته، قره‌چاي و قره‌قلچ، هيوه‌چي، حالي آخوند شرقي و حالي آخوند غربي و شهر راميان مي‌گذرد. طول رودخانه راميان 80 کيلومتر و وسعت حوضه آبريز آن 330 کيلومتر مربع است. قسمت بزرگي از اين حوضه، در مناطق مرتفع کوهستاني و پوشيده از درختان جنگلي است. به دليل عبور رودخانه راميان از روستاهاي متعدد و شهر راميان، اماكن مسكوني به دليل تشديد فرسايش كناري، به شكل ريزشي و توده‌اي در معرض خطر هستند.
اين رودخانه از دو ناحيه‌ي كوهستاني و دشتي تشکيل شده است. قسمت كوهستاني به طور عمده به صورت دستنخورده و بكر باقي مانده است. روستاها بيشتر در مناطق دشت به‌وجود آمده‌اند. زمين‌هاي كنار رودخانه، اغلب به صورت زمين‌هاي كشاورزي مورد استفاده قرار گرفته‌اند. البته در پاره‌اي مناطق، باغات مثمر و غيرمثمر و در ابتداي رودخانه، جنگل و مرتع نيز ديده مي‌شود. حوضه آبخيز راميان به تفكيك شامل سه حوضه قورچاي، شش آب و پل‌آرام است. در شرايط کلي، از نظر پوشش گياهي، بهره‌برداري از زمين‌ها و روند تخريبي و فرسايش، تشابه زيادي بين اين سه حوضه وجود دارد. حوضه‌هاي آبخيز راميان، از نظر شرايط رويشي و پوشش گياهي، از تنوع بسياري برخوردار است. رودخانه قورچاي، رودخانه‌اي آبرفتي با دبي پايه دائمي است. وجود آب و خاك حاصلخيز و شرايط اقليمي مناسب، سبب شده همه زمين‌هاي اطراف رودخانه به كاربري‌هاي جنگل، زراعي، باغي و مسكوني اختصاص يابند. مهم‌ترين گونه‌هاي درختي و درختچه‌اي عبارتند از: انجيلي، كچف، سياه‌تلو، وليك، بلوط، آزاد، گردو، انار، داغداغان، زربين، توت، تمشك، گز و گونه‌هاي مرتعي شامل بروموس، شبدر، پونه، درمنه، علف هفت‌بند، فتوكا، گياه پنج انگشتي، اردو، فرفيسون، آسپرولا، گل‌مامور، شكر تيفال، يوا، پيچك، علف‌باغ، جو وحشي، علف شور، پونه، پنيرك، گون و خارشتر ايراني. همچنين باغ‌هاي زيادي در حاشيه چپ و راست رودخانه راميان در فاصله‌ي روستاهاي شش آب تا شهر راميان و پس از آن تا انتهاي رودخانه وجود دارد كه در معيشت و اقتصاد اهالي منطقه نقش بسزايي دارد. بررسي‌هاي سال 1388 نشان مي‌دهد كه 53 قطعه زمين به عنوان بستر متروكه شناسايي شده است. از اين قطعات، 26/87 هكتار در ساحل چپ و 77/24 هكتار در ساحل راست قرار دارند. در نتيجه، پيشروي رودخانه به‌طور عمده در ساحل راست است.
اقليم منطقه بر اساس روش دومارتن، نيمه خشك است. متوسط دماي سالانه 7/15 درجه سانتي‌گراد است. بهمن‌ماه با ميانگين 5/5 درجه، سردترين و مرداد با متوسط 8/25 درجه، گرم‌ترين ماه سال است. همچنين زمستان با 7/6 درجه، كمترين دماي متوسط فصلي و تابستان با 24/24 درجه سانتي‌گراد، بيشترين دماي متوسط فصلي را داراست. متوسط بارندگي سالانه در منطقه 8/408 ميلي‌متر بوده كه تيرماه با ميانگين 12 ميلي‌متر، كمترين و اسفندماه با 9/50 ميلي‌متر، بيشترين ميزان بارندگي را به خود اختصاص داده‌اند. سالانه مقادير زيادي از خاك حاصلخيز، در اثر فرسايش هدر مي‌رود كه البته رسوبات دانه درشت اغلب در رودخانه رسوب كرده و رسوبات ريزتر كه داراي عناصر مغذي هستند، از دسترس خارج مي‌شوند. عمق و شيب رودخانه از تغييرات كمتري نسبت به عرض رودخانه برخوردار است. ديواره‌ي رودخانه در بسياري نقاط ناپايدار بوده و در اغلب مسير، از پتانسيل بالايي براي فرسايش برخوردار است، به طوري كه برخي از ديواره‌هاي رودخانه در حال تخريب و پيشروي به سمت زمين‌هاي كشاورزي و يا ساختمان‌هاست. از آن‌جايي كه جريان رودخانه راميان از ابتدا تا انتهاي مسير، از درون رسوبات آبرفتي مي‌گذرد، تغييرات عرض رودخانه متأثر از دبي جريان در مواقع سيلابي است.
جهت جريان رودخانه تا محل روستاي قورچاي، جنوبي- شمالي و پس از آن، شرقي- غربي است. اين رودخانه از نظر شكل ظاهري، شامل قوس‌هاي متوالي است كه توسط مسيرهاي مستقيم و كوتاه به هم متصل مي‌شوند و شيب ملايمي دارند؛ از ابتداي رودخانه تا روستاي قورچاي، مسير رودخانه مستقيم است، از روستاي هيوه‌چي تا روستاي ايمرمحمد به صورت متناوب مستقيم و سينوسي و از آن به بعد، رودخانه سينوسي و داراي پيچ و خم است. با توجه به عدم تغييرات كلي جنس بستر و كناره‌ها، تغييرات عرض رودخانه در طول مسير چندان زياد نيست، به طوري كه عمده‌ترين تغييرات در قسمت ابتداي رودخانه تا روستاي حاجي‌نظر است. به‌طوركلي، ميانگين عرض رودخانه راميان كمتر از 10متر است. كنار روستاي حاجي‌نظر، تغييرات محسوسي به چشم نمي‌خورد، ولي بين روستاي حاجي‌نظر و قورچاي، رودخانه به سمت ساحل راست پيشروي کرده است. در روستاي باغهيلمه، رودخانه ساليانه به سمت راست پيشروي داشته است. پيشروي رودخانه به ساحل چپ و راست، ناشي از وجود آبرفت حساس به فرسايش آّبي است. رسوب حوضه بالادست اين سيل‌ها، همچنين وجود آبرفت ريزدانه و شيب نزديك به صفر منطقه، از دلايل اصلي تغييرات ساختاري رودخانه است. بررسي پارامترهاي رودخانه راميان، اعم از شيب به نسبت زياد در ابتداي بازه و شيب نزديك به صفر در انتهاي بازه، پروفيل طولي مقاطع عرضي در طول بازه‌ي عبور جريان، و رسوبات آبرفتي، رودخانه را در گروه رودخانه بالغ قرار مي‌دهد. سيلاب هر ساله به روستاهاي حاشيه رودخانه، از جمله روستاهاي باقرآباد، سيدكلاته و قره‌قاچ و حاجي نظر خسارات زيادي وارد کرده است.
فرسايش در انحناي رودخانه‌ي كوهستاني بيشتر صورت مي‌گيرد و سيلاب‌هاي شديد، به ويژه در رودخانه‌هايي با شيب تند، تغييرات زيادي در نيمرخ طولي و عرضي به‌وجود مي‌آورد. در قسمت ابتداي رودخانه تا روستاي قورچاي، شيب به نسبت زياد است. وجود ارتفاعات تپه آرام، ليروم و سرقلعه، حاكي از كوهستاني بودن منطقه و شيب بالاي آن است. با توجه به اين كه رودخانه در اين قسمت، شيب زياد و حالت كوهستاني داشته و امكان تجمع رسوبات و تشكيل دشت آبرفتي وجود ندارد، در زمره‌ي رودخانه‌هاي غيرآبرفتي طبقه‌بندي مي‌شود. بقيه رودخانه در منطقه‌اي با شيب خيلي كم قرار دارد، به طوري كه در انتهاي رودخانه، رسوب گذاري انجام مي‌شود. در طول رودخانه راميان، سازه‌هايي از قبيل پل، آب‌نما، كانال‌هاي انتقال آب، بندهاي انحرافي، سازه‌هاي انحراف، سازه‌هاي کنترل رسوب و برداشت آب و ديواره‌هاي سيل‌بند وجود دارند كه برخي از اين سازه‌ها به عنوان سازه‌هاي تأثيرگذار بر شكل رودخانه محسوب مي‌شوند.
• رودخانه‌ي راميان داراي 7 شاخه است.
سرشاخه جوزچال از شاخه‌هاي اوليه رودخانه راميان است و از دامنه‌هاي غربي کوه اُلنگ در 35 کيلومتري جنوب شرقي علي‌آباد و کوه قطار چشمه در 20 کيلومتري جنوب‌شرقي شهر راميان سرچشمه مي‌گيرد. شاخه‌هاي اين رودخانه پس از عبور از روستاهاي جوزچال و ملچ آرام، به هم مي‌پيوندند، سپس رودخانه در جهت شمال غربي جريان مي‌يابد. در جنوب شرقي روستاي پل آرام، به شاخه‌ي ديگري به‌نام پيرکرم مي‌پيوندد و رودخانه راميان را تشکيل مي‌دهد. طول اين رودخانه در برخي منابع، 15 کيلومتر و در برخي ديگر، 22 کيلومتر است. حوضه آبريز آن کوهستاني و پوشيده از جنگل است. اين رودخانه از روستاي رَضي نيز مي‌گذرد.
سرشاخه پيرکرم از شاخه‌هاي کوچک و اوليه رودخانه راميان است. از دامنه‌هاي جنوبي کوه يورت‌گل واقع در 30 کيلومتري شرق علي‌آباد گرگان سرچشمه مي‌گيرد و از شرق به غرب جريان مي‌يابد. روستاهاي کَشکَک و ويرو را آبياري مي‌کند و پس از گذر از دره‌اي عميق به نام ويرو، به رودخانه جوزچال مي‌پيوندد و رودخانه راميان را تشکيل مي‌دهد. طول اين شاخه کوچک، 8 کيلومتر و آب آن دائمي است.
شاخه رودخانه پُل‌آرام از شاخه‌هاي کوچک رودخانه راميان است. از دامنه‌هاي شرقي کوه قلعه‌موران سرچشمه مي‌گيرد و در جهت شمال‌شرقي جريان مي‌يابد، از روستاهاي سرگل و پل آرام مي گذرد، در يک کيلومتري شرق آن وارد رودخانه راميان مي‌شود. طول اين رودخانه 10 کيلومتر و جريان آب دائمي است.
خاندوز شاخه‌اي از رودخانه راميان است كه از دامنه‌هاي شمالي کوه امام قاسم واقع در 25 کيلومتري جنوب گنبدکاووس سرچشمه مي‌گيرد و در جهت شمال غربي جريان مي‌يابد، روستاهاي قاضي‌آباد و خاندوز را آبياري مي‌كند و وارد آزادشهر مي‌شود. پس از عبور از اين شهر، در روستاي داوودملا، وارد رودخانه راميان مي‌شود. طول اين رودخانه حدود 14 کيلومتر است.
دزدک از ديگر شاخه‌هاي رودخانه راميان است كه از دامنه‌هاي شرقي کوه ليرم در 5 کيلومتري جنوب راميان سرچشمه مي‌گيرد، از ميان دره‌اي عميق در جهت شمال غربي جريان مي‌يابد. روستاي دزدک را آبياري کرده، از شرق راميان مي‌گذرد و در روستاي توران ترک وارد رودخانه راميان مي‌شود. طول اين رودخانه حدود 14 کيلومتر و جريان آب آن دائمي با آبدهي کم است.
قورچاي از شاخه‌هاي رودخانه راميان است که در شمال غرب شهر آزادشهر جريان دارد. از کوه نورحاجي واقع در حدود 8 کيلومتري جنوب‌شرقي اين شهر سرچشمه مي‌گيرد و از روستاهاي خاندوز سادات، گُل‌چشمه و قورچاي مي‌گذرد و سرانجام به رودخانه راميان مي‌ريزد. طول رودخانه 25 کيلومتر، شيب بستر کوهستاني آن 18 درصد و شيب متوسط بستر آن 5 درصد است.
نوپروم از شاخه‌هاي رودخانه راميان است. اين رودخانه که تيرم نيز ناميده مي‌شود، در جنوب شهر راميان جريان دارد و از کوه قلعه‌موران و از مجاورت رودخانه پل‌آرام سرچشمه مي‌گيرد و از آبادي‌هاي پاقلعه و پل آرام گذشته، در شمال اين آبادي، به رودخانه ويرو مي‌پيوندد، سپس به رودخانه راميان مي‌ريزد. طول اين رودخانه 7 کيلومتر و حوضه آبريز آن کوهستاني و پوشيده از درختان جنگلي است.
…
منابع:
• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شركت مهندسين مشاور جاماب.
• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوضه آبريز درياي خزر) (جلد 2، چاپ اول). تهران: مؤلف.
• مشاور کاوش پي مشهد. (1388). مطالعات تعيين حد بستر و حريم رودخانه قره‌چاي راميان (جلد 9: تلفيق مطالعات). گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.