رودخانه قره ‏‌سو

رودخانه قره‌‏ سـو         Gharesoo

يکي از ‎اصلی ترين حوضه های آبريز دريای خزر.

حوضه‌ی آبريز قره ‎سو در بخش جنوب‏ شرقي دريای خزر، در دامنه‌ های شمالي رشته کوه البرزشرقي قرار دارد و از شمال و شرق به  آبريز گرگان ‌رود، از جنوب به  آبريز نكارود و از غرب به  آبريز خليج گرگان محدود مي‎شود.  اين حوضه بين 36 درجه، 36 دقيقه تا 36 درجه، 58 دقيقه عرض شمالي و 54 درجه، 2 دقيقه تا 54 درجه، 43 دقيقه طول‏شرقي واقع شده است.

محيط حوضه آبريز برابر 205 كيلومتر و وسعت حوضه برابر 1/1678 کيلومتر مربع است که بيش از 8 درصد وسعت استان را دربرگرفته است. از کل مساحت حوضه، 62/42 درصد آن در مناطق کوهستاني و جنگلي، 53/7 درصد آن در نقاط مسکوني (شهري و روستايي) و 85/49 درصد ديگر در زمين‌هاي زراعي و باغي و دامنه‎هاي کم شيب قرار دارد.

طول رودخانه‌ي اصلي برابر 108 کيلومتر، از ابتداي تشکيل تا محل پيوستن به دريا برآورد شده است. نام اين رودخانه از روستايي به همين نام، واقع در مصب رودخانه در سواحل درياي خزر در کنار خليج گرگان قرار گرفته شده است. 9 درصد آب سطحي استان، يعني 110 ميليون مترمکعب در اين حوضه جريان دارد. بيشترين ارتفاع زيرحوضه آبريز قره‎سو به ترتيب ارتفاعات پيرگرده‏کوه در حوضه گرگان و دشت و تلمبار در حوضه‌ي آبريز زيارت و کمترين ارتفاع نيز مربوط به سواحل درياي خزر است که حدود 26 متر پايين‌تر از سطح درياي آزاد قرار دارد.

بيشترين طول حوضه، 63 کيلومتر و عرض آن برابر 5/42 کيلومتر است. شيب متوسط رودخانه‌ي اصلي قره‎سو 2/1 درصد است. رودخانه قره‏سو، علاوه بر تأمين آب آشاميدني شهرهاي گرگان، جلين و کردکوي و روستاهاي مستقر در حوضه، نقش بسياري در رونق اقتصادي از جمله کشاورزي منطقه دارد.

اين حوضه‌ به سبب وضعيت توپوگرافي، پوشش گياهي و نزديکي به دريا و عوامل برون منطقه‏اي، داراي آب و هواي متغير است و از چهار فصل تبعيت مي‎کند. بر اساس فرمول دومارتن، تيپ اقليمي حوضه در مناطق کوهستاني، معتدل نيمه خشک کوهستاني و در مناطق جنگلي داراي ارتفاعات کمتر از 1500 متر، مرطوبِ معتدل و در نواحي پستِ جلگه‌اي، معتدل مديترانه‏اي است.

هرچه از جنوب به شمال در حوضه پيش رويم، با کاهش ارتفاع، دماي نسبي افزايش مي‎يابد. مقدار ريزش‌هاي جوي در ارتفاعات بيش از 2000 متر و مناطق پستِ جلگه‎اي، کمتر از ديگر مناطق در حوضه‎ است. تغييرات دما و بارندگي، ناشي از وضعيت توپوگرافي و مورفولوژي و وضعيت پوشش گياهي حوضه است. اين تغييرات، خود سبب ايجاد رژيم‏هاي مختلف جريانات سطحي شده است. اين حوضه از تعدادي زيرحوضه تشکيل شده که به ترتيب از شرق به غرب عبارتند از: 1. حوضه گرمابدشت 2. حوضه نومل 3. حوضه زيارت 4. حوضه باغ گلبن 5. حوضه تول‏چشمه 6. حوضه انجيراب 7. حوضه شصت‏كلا 8. حوضه كفشگيري 9. حوضه نوچمن 10. حوضه نامن 11. حوضه شموشك 12. حوضه گرجي‌محله 13. حوضه ايلوار 14. حوضه مياندره 15. حوضه بالاجاده 16. حوضه پلنگ كرس 17. حوضه کردکوي (ولاغوز) 18. حوضه ساليكنده (زواردشت). همه‌ي رودخانه‏هاي نامبرده، از دامنه‎هاي شمالي البرز شرقي سرچشمه مي‏گيرند و پس از پيمودن مسير جنوب به شمال، به شاخه‎ي اصلي قره‎سو مي‎پيوندند، سپس به صورت شرقي- غربي تغيير مسير مي‌دهند و به درياي خزر مي‌ريزند.

در طي مسير، با پيوستن رودهاي ديگر در فصول سرد سال، بر مقدار آبدهي آن افزوده مي‎‌شود، سپس در مجاورت روستاي قره سو، به خليج گرگان مي‌ريزد. اين رودخانه نسبت به رودخانه‌هاي ديگر استان (گرگان‏رود و اترك)، از طول و حجم آب كمتري برخوردار است. وجود زمين‌هاي كشاورزي زياد در زيرحوضه آبريز، از مناطق بالادست تا بخش‌هاي پاييني رودخانه، همچنين وجود شهر گرگان به عنوان بزرگ‌ترين و پرجمعيت‌ترين شهر و كارخانه‌هاي صنعتي مختلف مستقر در اين منطقه، سبب شده تا تمامي آب رودخانه براي مصارف مختلف مورد استفاده قرار گيرد. به جز زمان‌هايي كه رودخانه سيلابي است، در اغلب فصول سال، ارتباط شاخه‌هاي فرعي با شاخه اصلي قطع است. رودخانه به دو بخش تقسيم مي‌شود. بخش اول: بالادست، قبل از آن‌كه رودخانه به زمين‌هاي كشاورزي و مناطق مسكوني برسد، داراي شيب تند و بستر سنگلاخي است. بيشتر ماهيان اين مناطق شامل سگ ماهي جويباري و سياه ماهي است.

بخش دوم: مناطق پست جلگه‌اي با شيب كم در بالادست که از آب خوبي برخوردار است، ولي در قسمت‌هاي ميانه، آب رودها كم و اغلب ماه‌هاي سال بدون آب است. در نزديكي مصبّ رودخانه، به علت نفوذ آب خليج گرگان به داخل رودخانه، همواره داراي آب شور بوده و گونه‌هاي مختلف ماهيان درياي خزر و برخي گونه‎هاي ماهيان رودخانه‎اي كه نسبت به شوري و دماي آب مقاوم هستند، در اين محدوده زندگي مي‌كنند.

بيشترين دبي آب رودخانه قره سو در ماه‌هاي اسفند و فروردين است كه ناشي از بارندگي زياد و آب شدن برف‌ها و عدم برداشت آب براي استفاده‏ي گوناگون است. اين رودخانه شش ماه از سال (خرداد تا آبان)، از كمترين دبي برخوردار است. كاهش ميزان بارندگي در برخي از سال‌ها، از ديگر دلايل کاهش کم‏آبي است. به هر حال، اين رودخانه از نوسانات شديد دبي، يعني متوسط حداكثر 35 ساله، 85/4 مترمكعب در ثانيه (فروردين ماه) و كمترين متوسط دبي سالانه، 15/0 مترمكعب در ثانيه برخوردار بوده است. كاهش دبي اين رودخانه، موجب غلظت آلودگي آب‌ها شده كه اين روند رو به افزايش، سبب به خطر افتادن اكوسيستم منطقه شده است.

رودخانه قره‏سو داراي زيرحوضه ‏هاي زير مي‌باشد.

1. رودخانه گرمابدشت (نک: رودخانه گرمابدشت)

2. رودخانه نومل

رودخانه نومل از ارتفاعات زارميجه در جنوب‏شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه گرمابدشت در حوالي روستاي نصرآباد، در حدود روستاي شور حيات به رودخانه‌ي قره‏سو متصل مي‌شود. آورد سالانه اين رودخانه 2 ميليون مترمكعب است. آب اين رودخانه به سد مخزني نومل (كوثر) وارد مي‌شود و زمين‌هاي پايين دست را آبياري مي‌كند. مساحت حوضه‌ي آبريز 65/27 کيلومترمربع، محيط حوضه 5/21 کيلومتر و بيشترين ارتفاع 1500 متر برآورد شده است.

3. رودخانه باغ گلبن

اين رودخانه از ارتفاعات باغ گلبن در جنوب‏شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه گرمابدشت و نومل، به رودخانه قره‏سو متصل مي‌شود. آورد سالانه رودخانه باغ گلبن 5/2 ميليون مترمكعب است.

4.  رودخانه زيارت (نك : رودخانه زيارت)

5. تول‏چشمه

رودخانه تول‏چشمه از ارتفاعات كوه يخ‏كش، سفيداب و النگدره در جنوب شهر گرگان سرچشمه مي‌گيرد و پس از گذشتن از بخش غربي شهر گرگان و پيوستن به رودخانه انجيراب، پس از پيمودن مسافت 5/8 كيلومتر، در حدود روستاي اسلام‏تپه به رودخانه قره‌سو مي‌ريزد. آورد سالانه رودخانه تول‏چشمه 5/2 ميليون مترمكعب است.

6. انجيراب

رودخانه انجيراب از ارتفاعات جنوبي گرگان به نام جوزبند سرچشمه مي‌گيرد و پس از عبور از غرب شهر گرگان و دريافت منابع آب رودخانه كوچك توشن، به رودخانه تول‏چشمه و در حوالي روستاي اسلام‏تپه، به رودخانه قره‏سو مي‌پيوندد. آورد سالانه آب اين رودخانه 57 ميليون مترمكعب است. وسعت اين حوضه 8/62 کيلومترمربع، محيط آن 3/37 کيلومتر و بيشترين ارتفاع 2243 متر برآورد شده است.

7. رودخانه شصت‌كلا (نك: رودخانه شصت‏کلا)

8. رودخانه كفشگيري

اين رودخانه از ارتفاعات چكل‌سر در جنوب غربي گرگان سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه شصت‏كلاته در حدود روستاي قره‏تپه به رودخانه قره‏سو مي‌پيوندد. آورد سالانه اين رودخانه 11 ميليون مترمكعب است. مساحت حوضه آبريز 1/205 کيلومترمربع، محيط 6/64 کيلومتر و بيشترين ارتفاع حوضه آن، 2700 متر محاسبه شده است.

9. رودخانه نوچمن

اين رودخانه از ارتفاعات چكل‏سر در جنوب‏غربي گرگان سرچشمه مي‌گيرد، پس از پيوستن به رودخانه شصت كلاته در حدود روستاي قره تپه به رودخانه قره‏سو مي‌پيوندد. آورد سالانه رودخانه 3 ميليون مترمكعب است.

10. رودخانه نامن

رودخانه نامن از ارتفاعات نامن در جنوب‏شرقي كردكوي سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه شموشك، در حوالي روستاي صفرحاجي به رودخانه قره‏سو مي‌ريزد. آورد سالانه اين رودخانه 2 ميليون مترمكعب است.

11. رودخانه شموشك

اين رودخانه از ارتفاعات چكل سر در جنوب‏غربي گرگان سرچشمه مي‌گيرد و در حوالي روستاي صفرحاجي به رودخانه قره‏سو مي‌ريزد. آورد سالانه اين رودخانه 3 ميليون مترمكعب است.

12. رودخانه گرجي محله

اين رودخانه از ارتفاع 650 متري دامنه‌هاي شمالي كوه چكل‏سر، سرچشمه مي‌گيرد و پس از عبور از روستاي مفيدآباد و گرجي محله و پيمودن 5/16 كيلومتر، به رودخانه قره‎سو مي‌ريزد.

13. رودخانه ايلوار

اين رودخانه از ارتفاعات جنوب روستاي ايلوار در شرق شهرستان كردكوي سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه‌ي مياندره، در حوالي روستاي صفرحاجي به رودخانه قره‏سو مي‌پيوندد. آورد سالانه آب رودخانه ايلوار 2 ميليون مترمكعب است.

14. رودخانه مياندره

اين رودخانه از ارتفاع 800متري دامنه‎هاي شمال‏غربي كوه چكل‏سر، امام‏وردي و ماس‏لنگه در جنوب‏شرقي كردكوي سرچشمه مي‎گيرد و پس از عبور از روستاي مياندره، طي 20 كيلومتر مسافت در غرب روستاي زابلي‏محله به رودخانه قره‎سو مي‌ريزد. آورد سالانه آب اين رودخانه 5/4 ميليون مترمكعب است.

15. رودخانه شش دانگ بالاجاده

اين رودخانه از ارتفاع 800 متري بلندي‌هاي امام‏وردي و سوزدار در جنوب‏شرقي كردكوي سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن چشمه‌سارها و جويبارهاي ديگر، از بالاجاده مي‌گذرد و در حوالي روستاي النگ و چهارده و پس از پيمودن 5/17 كيلومتر مسافت، به رودخانه قره‏سو مي‌ريزد. آورد سالانه آب رودخانه بالاجاده 3 ميليون مترمكعب است.

16. رودخانه پلنگ كرس

اين رودخانه از ارتفاعات جنوب‏شرقي كردكوي سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه غازمحله، در حوالي روستاي نيازآباد به رودخانه قره‏سو مي‌پيوندد. آورد سالانه آب اين رودخانه 2 ميليون مترمكعب است.

17. رودخانه كردكوي

اين رودخانه در جنوب شهرستان کردکوي قرار گرفته و بيشترين ارتفاع حوضه آن، 2405 متر بالاتر از سطح درياي آزاد است. رودخانه‌ي بندبند و تيله‌سري از شاخه‏هاي اين رودخانه هستند که در فاصله‌ي 5 کيلومتري جنوب کردکوي و در شمال پارک جنگلي اين شهر به يکديگر مي‏پيوندند. اين رودخانه از غرب شهرستان کردکوي مي‌گذرد و پس از پيمودن حدود 7 کيلومتر، به رودخانه قره‏سو ‎مي‏ريزد. طول رودخانه اصلي 75/14 کيلومتر و آورد سالانه اين رودخانه 5 ميليون مترمکعب برآورد شده است.

18. رودخانه زواردشت (ساليكنده)

اين رودخانه از ارتفاع حدود 300 متري بلندي‌هاي چهاركوه از دامنه‏هاي شمالي البرزشرقي در جنوب‏غربي کردکوي سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن رودخانه ساليكنده، طي 5/12 كيلومتر مسافت، در حوالي روستاي قره‌سو به رودخانه قره‎سو مي‎ريزد. آورد اين رودخانه 5/4 ميليون مترمكعب است.

…

منابع:

• رودباري، نادر. (1369). مطالعه‌ي حوضه آبخيز رودخانه‏ي قره‏سو هواشناسي و اقليم شناسي. اداره کل کشاورزي گرگان.

• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور: حوضه‌ي آبريز درياي خزر (جلد 2، چاپ اول). تهران: مؤلف.

• شعباني، خليل. (1382). طرح تحقيق وضعيت آلودگي رودهاي زيارت و النگدره گرگان. گرگان: استانداري گلستان.

• شعباني، خليل. (1382). طرح تحقيق اقليم منطقه گرگان. گرگان: استانداري گلستان.

• شعباني، خليل. (1382). طرح تحقيق اقليم منطقه ناهارخوران- النگدره و زيارت گرگان. [بي جا ] : [بي نا ] .

• مهرجو، عليرضا. (1366). مطالعه مقدماتي حوضه آبريز قره‎سو و بررسي منابع آلودكننده آن. مجتمع  دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان.

• مهندسين مشاور کنکاش عمران (1387). گزارش بهنگام سازي تلفيق مطالعات منابع آبريز رودخانه قره‏سو-گرگان‎رود (جلد 2). گرگان: شرکت آب منطقه‏اي گلستان.

• مهندسين مشاور نشتاك. (1369). مطالعه حوضه آبخيز رودخانه‌ي قره‌سو (جلد 2: اقتصادي اجتماعي). اداره‌ي كل كشاورزي گرگان.