رودخانه گرمابدشت

رودخانه گرمابدشت   Garmabdasht

مهم‌ترين و شرقی ‌ترين شاخه‌ی قره ‌سو.

اين رودخانه از دامنه‌هاي کوه بلند يزدکي در نقطه‌اي به فاصله 27 كيلومتري جنوب شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد و در جهت شمال جاري مي‌شود. از ميان ارتفاعات بلند و به هم پيچيده مي‌گذرد و شاخه‌هاي آب چِل‌چِلي، آب قُزلُق، آب جُوزوَلي، باغ شاه، رودباردَبه‌دار و باغ گُلبُن را دريافت مي‌کند و وارد دشت‌هاي شرقي گرگان مي‌شود. رودخانه گرمابدشت در شمال شرقي شهرگرگان، با زه‏آب‏هاي ديگري برخورد کرده و رودخانه قره‏سو را تشکيل مي‏دهد. طول اين رودخانه 55 کيلومتر و حوضه آبگير آن بيش از 350 کيلومترمربع، کوهستاني و پوشيده از جنگل است. اين رودخانه به باغ‌شاه و زيارت نيز نام‏گذاري شده است و از روستاهاي توسکستان، خِيرات، نصرآباد، فيض‌آباد و آلوکلاته مي‌گذرد. نام ديگر اين رودخانه، توسکاستان است و در حدود روستاي شورحَيات به رودخانه قره‌سو مي‏پيوندد. آب اين رودخانه با احداث سد انحرافي، به سد مخزني کوثر (نومل) وارد مي‌شود و به همراه آب رودخانه نومل، زمين‌هاي پاياب اين سد را آبياري مي‌کند. رودخانه گرمابدشت از سمت شرق با رودخانه قَرن‏آباد و از سمت غرب، با رودخانه نومل هم‏جوار است. در شمال آن، دشت گرگان قرار دارد و از جنوب به سلسله جبال البرز (حوزه آبريز نکا) محدود است. بيشترين مقدار بارندگي در محدوده‌ي ايستگاه گرمابدشت، در بهمن ماه، حدود 56/76 ميلي‌متر و کمترين مقدار در خردادماه، حدود 88/38 ميلي‌متر است. بيشترين درصد فصلي بارندگي در زمستان، 12/28 درصد و کمترين درصد فصلي در تابستان، 02/19 درصد است. ميانگين سالانه بارندگي در محدوده‌ي ايستگاه، حدود 92/704 ميلي‌متر است.

در ايستگاه هيدرومتري پل اردوگاه در رودخانه گرمابدشت، ميانگين بيشترين دبي سالانه برابر 16/9 مترمکعب بر ثانيه بوده که بيشترين سيل برابر 73 مترمکعب بر ثانيه مربوط به سال آبي 78-1377 و کمترين سيل برابر 69/0 مترمکعب بر ثانيه مربوط به سال آبي 82-1381 است.

حجم آبدهي گرمابدشت برابر 37/17 ميليون مترمکعب و بيشترين حجم آبدهي اندازه‌گيري شده‌ي سالانه برابر 43/28 ميليون مترمکعب مربوط به سال آبي 71-1370 و کمترين حجم آبدهي اندازه‌گيري شده‌ي سالانه برابر 33/5 ميليون مترمکعب مربوط به سال آبي 82-1381 است. در ايستگاه گرمابدشت، يک دوره تر سالي از سال آبي 51-1350 تا 57-1356 و يک دوره خشکسالي از سال آبي 58-1357، 72-1371 ديده مي‌شود و يک دوره تر سالي در 72-1371 بوده است.

کيفيت سرشاخه قزلق براي آشاميدن مناسب نيست و داراي کدورت بالا و رنگ ظاهري نامطلوب است. آب رودخانه گرمابدشت آشاميدني است، اما خورندگي بالايي دارد. آب رودخانه جوزولي آشاميدني و از نظر کيفيت به مراتب بالاتر از قزلق و گرمابدشت است. رسوب رودخانه جوزولي حدود 400 تن در سال بوده است.

رودخانه گرمابدشت رژيم آبدهي برفي باراني دارد که در بخش کوهستان، با شيب تند و حساسيت زمين‏ساختي همراه است و به دليل فرسايش شديد در بالادست، داراي آورده‌ي رسوبي قابل ملاحظه‌اي است. اين رودخانه در ارتفاعات، ذخيره‏ي برف دارد. گرماي تدريجي هوا سبب آب شدن برف و جاري شدن سيل و در نهايت منجر به آوردن مواد رسوبي مي‌شود، ولي در اثر کم شدن برف، از مقدار رسوبات در ماه‌هاي ديگر نيز کاسته مي‏شود. مقدار رسوب گرمابدشت در سال، حدود 13 هزارتن برآورد شده است.

در محدوده‌ي اطراف رودخانه، تفرجگاه مناسبي در بالادست روستاي توسکستان براي مردم ايجاد شده است. جامعه غالب گياهي شامل گونه‌هاي افرا، ممرز، آزاد و در حاشيه‌ي رودخانه، توسکاست.

اين رودخانه بيش از 6 ماه استفاده کشاورزي دارد و حدود 65 درصد از آبدهي سالانه در ماه‌هاي اسفند تا مرداد، براي کشت انواع محصولات استفاده مي‌شود. کل آب رودخانه 12 سهم بوده است که سياه‏تلو با 88 سهم، جلين عليا 32/1 سهم، جلين سفلي 75/2 سهم، موقوفه مسجد (ايزد) 55/0 سهم، اصفهان‏کلاته 2 سهم، دودانگه يک سهم، سرخنکلاته 2 سهم، نصرآباد 5/1 سهم از درک (تقسيم آب) خيرات تقسيم مي‌شوند. کشاورزان در فصول کشاورزي، به دليل نياز ضروري به آب، مانع هدايت جريان آب در مسير اصلي مي‏شوند و تمامي آب را وارد زمين‌هاي کشاورزي مي‌کنند که موجب نفوذ آب‌هاي زيرزميني و تغذيه سفره مي‌شود.

رودخانه گرمابدشت داراي شاخه‌هاي زير مي‌باشد.

آب جوزولي از دامنه‌هاي جنوبي کوه کلاه‌گردان واقع در 15 کيلومتري و کوه کل‏چال واقع در 18 کيلومتري جنوب شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد و در جهت شمال شرقي جاري و پس از پيمودن 5 کيلومتر در مسيري کوهستاني و در دامنه‌ي غربي كوه اولنگ وارد رودخانه گرمابدشت مي‌شود. طول اين رودخانه 10 کيلومتر است.

آب قزلق از دامنه‌هاي غربي کوه پيرگردکوه واقع در 25 کيلومتري جنوب غربي گرگان و کوه کل‌چال واقع در 18 کيلومتري جنوب شرقي شهرگرگان سرچشمه مي‌گيرد، در جهت شمال شرقي جريان مي‌يابد. پس از عبور از منطقه‌ي قزلق، در 17 کيلومتري جنوب شرق شهر گرگان در منطقه‌اي به نام سفالين با رودخانه باغ‏شاه به هم پيوسته و به رودخانه گرمابدشت مي‌ريزد. طول اين رودخانه 12کيلومتر است.

باغ‌شاه از کوه چلبه واقع در 30 کيلومتري جنوب شرقي شهر گرگان سرچشمه مي‌گيرد و در منطقه‌اي جنگلي در جريان است. طول اين رودخانه 17 کيلومتر است.

آب چل‌چلي از شاخه‌هاي رودخانه گرمابدشت بوده و از دامنه‌هاي غربي کوه چل‌چلي واقع در 27 کيلومتري جنوب شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد، در جهت غرب جاري مي‏شود و پس از پيمودن مسافت کوتاهي، از ميان ارتفاعات به هم پيوسته با رودخانه گرمابدشت تلاقي مي‌کند. طول اين رودخانه‌ي کوچک 9 کيلومتر است.

رودخانه رودباردبه‌دار از دامنه‌هاي شمالي کوه کلاه‌گردان واقع در 14 کيلومتري جنوب شرقي شهر گرگان و از مجاورت آب جوزولي سرچشمه مي‌گيرد، در جهت شمال جريان دارد، پس از روستاي نومل، در زمين‌هاي روستاي نصرآباد وارد رودخانه گرمابدشت مي‌شود.

رودخانه گرمابدشت، پس از عبور از دامنه غربي تپه ابراهيمو، به دشت گرگان وارد و در اين منطقه به رودخانه دبه‌دار مي‏پيوندد. طول اين رودخانه 16 کيلومتر و حوضه آبريز آن، کوهستاني و پوشيده از درختان جنگلي است. نام ديگر اين رودخانه، نومل است.

رودخانه باغ گلبن از ارتفاعات باغ گلبن در جنوب شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد و به رودخانه گرمابدشت مي‌پيوندد.

…

منابع:

• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‎هاي ايران (جلد2، چاپ اول). تهران: شركت مهندسين مشاور جاماب.

• جعفري، عباس. (1383). گيتاشناسي ايران: رودها و رودنامه ايران. (جلد 2، چاپ 2). تهران: مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي.

• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوزه آبريز درياي خزر. (جلد 2، چاپ اول). تهران: مؤلف.

• شرکت سهامي آب منطقه اي گلستان. (1390). منابع آب استان. بازيابي 12/6/1390 از :   http://www.gsrw.ir/U-Portal.aspx?GroupsID=79.

• شرکت مشاور آبکاو شرق. (1388). گزارش ژئوفيزيک استان گلستان، حوزه آبريز گرمابدشت. گرگان: شرکت آب و فاضلاب استان گلستان.

• مشاور موج آب. [بي‏تا]. مطالعات مرحله اول طرح تغذيه مصنوعي محدوده‌ي رودخانه گرمابدشت تا زرين‌گل (جلد اول: مطالعات هواشناسي). گرگان: آب منطقه اي گلستان.

• مشاور موج آب. [بي‏تا]. مطالعات مرحله اول طرح تغذيه مصنوعي محدوده رودخانه گرمابدشت تا زرين‌گل (جلد 2: مطالعات هيدرولوژي). گرگان: آب منطقه اي گلستان.

• مهرجو، علي‌رضا. (1386). بررسي رأي و تحقيق در مورد اثرات اقتصادي و زيست محيطي برداشت شن و ماسه از رودخانه‌ قره‌سو تا زرين‌گل. گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.

• يوسفي، عبدالرضا. (1370). بررسي تأمين آب شرب شهر گرگان از حوضه آبريز گرمابدشت. (نشريه شماره 46). ساري: آب منطقه‌اي مازندران.