سد بوستان

سد بوستان  Boostan Dam

سدی در شمال ‌شرقی شهرستان گنبدكاووس.

سد بوستان در 23 کيلومتري بالا دست سد گلستان و در شمال غربی شهر کلاله بر روي شاخه اصلی گرگان ‌رود قرار دارد. شروع عمليات ساختماني اين سد در سال 1378ش، بوده و شروع بهره‌برداري از آن در سال 1384آغاز شده است.

اين سد در موقعيت جغرافيايي 37 درجه و 26 دقيقه عرض شمالي و 55 درجه و 25 دقيقه طول شرقي در حدود 80 متر بالاتر از سطح آب هاي آزاد، واقع شده است.

اهداف احداث اين سد عبارتند از: توسعه کشت آبي در زمين‏هاي ساحل راست گرگان‌رود، افزايش عمر مفيد سد وشمگير و گلستان به وسيله کنترل ميزانِ رسوب ورودي و كنترل و کاهش خسارت و مهار سيلاب‌هاي مخرب سالانه. اين سد از نوع سدهاي خاكيِ همگن است که طول ديواره آن 665 متر، ارتفاع تاج سد از پي 35 متر و از کف رودخانه 25 متر است. ضخامت (عرض کف) سد در پي 265 متر، عرض تاج (بالاي سد) 10 متر و مساحت حوضه آبريز سد 1561 کيلومتر مربع است. طول بزرگ‌ترين آبراهه آن، 93  کيلومتر و فاصله سد تا نقطه خروج از حوضه 40 کيلومتر است. بيشترين سيلاب محتمل براي سد،1720 مترمکعب در ثانيه برآورد شده است. ميزان بارندگي سالانه براي حوضه‌اي که سد تحت پوشش آن است، 434 ميلي‌متر و تبخير سالانه نيز 1232 ميلي‌متر است. متوسط ارتفاع  حوزه آبريز تا محل سد بوستان معادل 725 متر است. مخزن سد 54 ميليون مترمکعب ظرفيت ذخيره دارد و حجم مخزن در سيلاب طراحي، 81 ميليون مترمکعب است. وسعت مخزن سد 410 هکتار و حجم ورود رسوب رودخانه به داخل سد، 06/0 ميليون مترمکعب در سال است.

کاوش‌هاي انجام گرفته در محدوده‏ي محور ساختگاه و نيز بالادست و پايين‏دست آن، نشان مي‏دهد که در سطح زمين، حداقل تا مسافت قابل توجهي، لايه‌هاي درشت (داراي شن و قلوه سنگ) وجود ندارد. در مجموع، خاک‏هاي اين منطقه داراي نفوذپذيري کم تا خيلي کم است. نفوذپذيري لايه بالايي حداقل چهار برابر لايه دوم است که علت آن، تخلخل زياد لايه اول است. همچنين آزمايش‌هاي انجام گرفته از خاک منطقه، روانگرايي خاک را نشان مي‌دهد. 

آب گرگان‏رود در مناطق بالادست سد، گل آلود بوده و مقادير قابل توجهي گل و لاي به همراه دارد. علاوه بر رسوب انتقالي به وسيله جريان آب‌هاي ورودي به مخزن، شست و شوي مداوم سواحل، ريزش و لغزش و جريان گل در داخل مخزن، ظرفيت بالاي فرسايش‏پذيري و رسوب‏خيزي حوضه آبخيز را نشان مي‌دهد. جريان آب‌هاي سطحي داراي گل و لاي داخل اين مخازن، قشر نفوذناپذير قابل توجهي در بستر سواحل آن‌ها به وجود آورده است. با توجه به نوع رسوبات منطقه، نفوذپذيري چنداني در اين مخازن وجود ندارد و امکان تخليه و فرار آب از آن‌ها تقريباً غير ممکن است. زمين لرزه‌ها در محدوده‌ي مخزن موردنظر، توسعه قابل توجهي دارند.

سازه‌ها و شبکه آبياري و زهکشي سد شبکه بوستان، 4200 هکتار از زمين‏هاي ساحل راست گرگان‌رود را آبياري مي‏کند. مجموع شبکه خالص سد 3600  هکتار است که به صورت پمپاژ از طريق سد انحرافي و ايستگاه پمپاژ ساخته شده در پاياب مخزن سد، آبياري مي‌شود.

آب کانال درجه يک آن از کانالي به طول 5/1 کيلومتر تأمين مي‌شود. طول کانال اصلي (درجه 1) 22 کيلومتر، طول کانال‌هاي فرعي (درجه 2) 31 کيلومتر و طول کانال‌هاي مزرعه (درجه 3 و 4) 290 کيلومتر است. کانال‌هاي  شبکه سد، از نوع بتني با مقطع ذوزنقه‌اي هستند.

طول زهکش‌هاي اصلي و درجه 2 (زهکش شبکه‌هاي درجه 1 و 2) 55 کيلومتر، طول زهکش حايل، 20 کيلومتر و طول زهکش‌هاي درجه 3 و 4، 288 کيلومتر است. به عبارت ديگر، طول زهکش‌هاي حايل و اصلي، 75 کيلومتر و طول زهکش‌هاي درجه 2 و 3 و 4 مجموعاً 320 کيلومتر است.

سيستم زهکشي شبکه به صورت کانال‌هاي روباز است. تعداد کل آبگيرها 420 عدد است که 37 عدد از اين آبگيرها بر روي کانال‌هاي درجه 2 قرار دارد. همچنين تعداد ساير ابنيه فني از قبيل سرريز، دراپ و غيره نيز 80 دستگاه است. ايستگاه پمپاژ سد، داراي 5 دستگاه موتور پمپ است. ظرفيت مجموعه ايستگاه پمپاژ، 4/4 مترمکعب در ثانيه با ارتفاع پمپاژ 55 متر است. آب پمپاژ شده به وسيله خط انتقال لوله بتني به طول 1850 متر و به قطر 1600 ميلي‌متر به ابتداي شبکه انتقال داده مي‌شود.

سيستم انحراف و تخليه كننده‏ي تحتاني، از دو عدد لوله فلزي به قطر 1600 ميلي‌متر و به طول 280 متر در بدنه سد، با ظرفيت تخليه40 مترمکعب در ثانيه تشكيل شده است. سرريز سد از نوع آزاد بتني به طول40 متر در تكيه‏گاه راست سد واقع شده است. حداكثر ظرفيت سرريز 785 مترمكعب بر ثانيه و حوضچه آرامش استفاده شده در سرريز از نوع سرريز استاندارد است. حجم عمليات انجام شده در شبکه آبياري و زهکشي به اين شرح است: حجم خاک برداري 000/300/2 مترمکعب و حجم عمليات خاکريزي 000/530/1 مترمکعب است. براي بتني کردن کانال‌ها، 22000 مترمکعب بتن مصرف شده است و بتن به کار رفته در بتن مسلح سازه‌ها 38000 مترمکعب است. حجم کل عمليات خاک‌برداري بدنه‌ي سد، 000/000/1 مترمکعب است. همچنين، حجم کل عمليات خاکريزي بدنه سد 1330000 مترمکعب، حجم عمليات فيلترها و زهکش‌هاي درون سد 170000 مترمکعب و حجم عمليات بتن‌ريزي براي بدنه سد 26500 مترمکعب است. سد بوستان در مهار سيل گرگان‏رود، نقش انكارناپذيري داشته ‌است.

…

منابع:

• شرکت سهامي آب منطقه اي گلستان. (1390). سد بوستان. بازيابي 12/6/1390 از www.gsrw.ir/u- Portal.aspx?GroupsID=140

• شرکت سهامي آب منطقه اي گلستان. [بي تا]. سد مخزني گلستان 2. گرگان: آب منطقه‌اي مازندران و گلستان.

• [بي نا]. (1384). گزارش ميانکار مطالعات اجتماعي و مشارکت مردمي شبکه آبياري و زهکشي گلستان 1 و 2. گرگان : شرکت سهامي آب منطقه‌اي مازندران و گلستان.

• مشاور تهران برکلي. (1372). گزارش مطالعات مرحله اول طرح گرکز.  ( جلد 8 و 9: هيدرولوژي منطقه سد). ساري: آب منطقه‌اي مازندران.

• هليلي، محمدقاسم، سعدالدين، امير، مساعدي، ابوالفضل، و سلمان ماهيني، عبدالرسول. (1388). تصميم گيري چند معياره فازي به منظور مديريت منابع آب سطحي در سد مخزني بوستان استان گلستان. مجله پژوهش هاي حفاظت آب و خاک، 16 (4)، 24-1.