سد كوثر

سد کوثر (سد نومل)       Kowsar Dam

سدی در جنوب ‏شرقي شهر گرگان.

سد کوثر در شمال شرق روستاي نومل، در موقعیت 54 درجه و 33 دقيقه طول شرقي و 36 درجه و 48 دقيقه عرض شمالي قرار دارد كه حدود 230متر بالاتر از درياست. مساحت حوضه آبريز رودخانه نومل حدود 5/30 کيلومترمربع و مساحت حوضه آبريز رودخانه گرمابدشت، برابر 195 کيلومترمربع است.

در گذشته در محل احداث سد بر روي رودخانه نومل، يك بند قديمي در شمال شرقي روستاي نومل قرار داشت كه براي تأمين آب کشاورزی استفاده مي­‌شد. اين محل توسط اداره امور آب غرب استان، برای احداث سد با اهداف تأمين آب آشامیدنی به ميزان 15ميليون مترمكعب براي شهر گرگان، تأمين آب کشاورزی زمين‌هاي پايين‌دست و همچنين تغذيه سفره‌هاي زيرزميني، ذخیره و جمع‌آوری سیلاب، شناسايي شد.

طول دیواره سد قدیم، 500متر و خاکریز آن 10متر ارتفاع داشت. در منتهی‌الیه غربی، سد تنوره مانندی (برج آبگیر) بود كه قطر دهانه داخلي آن 90 سانتي‌متر، عمق آن 10 متر و قطر دیواره تنوره در سمت شمال، نیم‌متر و در سمت جنوب، بیش از دو متر بود. قطر دیواره‌ها هر چه پایین‌تر می‌رفت، به عمق آن افزوده می‏شد. ظاهراً درون تنوره، مجراهایی بود که با پایین رفتن سطح آب، یکی را پس از دیگری می‌گشودند. مصالح تنوره، آجر معمولی و سنگ طبیعی و ملات آن، ملات ساروج بود. با پر شدن اين تنوره، آب در زمین‌های پايين‌دست مورد استفاده قرار مي‌گرفت. 

از زمان ساخت اين سد، اطلاعاتي در دست نيست، اما ظاهراً با بند قهرود كاشان كه ساختمان آن متعلق به دوران شاه‌عباس است، هم زمان بوده است. در حدود 200 سال پيش، بند نومل تخریب شد و از آن پس ترمیم نشد. علت تخریب را می‏توان عوامل طبیعی و زمین‌شناسی، زلزله یا نفوذ آب به داخل دیواره و یا لغزش ساحل چپ دانست.

آب رودخانه جوزولی قبل از احداث سد، جزو حقابه‌های روستاهای آهنگرمحله، اصفهان‌کلاته، دودانگه، سرخنکلاته، نصرآباد و سیاه‌تلو بود و رودخانه نومل به طور اختصاصی به کشاورزان روستای نومل تعلق داشت. این روستاها همگی جزو بلوک استرآباد رستاق بودند. همچنین کشاورزان روستاهای نومل، جلین‌علیا، جلین‌سفلی، دودانگه، اصفهان‌کلاته، سرخنکلاته و سیاه­تلو از طریق تقسیم آب روستای خیرات، جزو بهره‌برداران رودخانه گرمابدشت محسوب می‏شدند.

با در نظرگرفتن آبدهی رودخانه گرمابدشت و ماه‌هایی که آب برای کشاورزی استفاده نمی‌شود، 000/350/6 مترمکعب آب به پشت دریاچه سد منتقل خواهد شد. حدود 000/500/2 مترمکعب از آب سدکوثر از رودخانه نومل تأمین می‌شود. فصل بهار با 2/9 ميليون‌ مترمکعب، پرآب‌ترين فصل و پایيز با 9/2 ميليون ‌مترمکعب فصل کم آبی حوضه است. در واقع، بدون بهره‌گیری از رودخانه گرمابدشت، پرشدن مخزن سد غیرممکن بوده است.

حاشیه اطراف سد از رسوبات لسی تشکیل شده است. پدیده‏ی وارفتگی لسی، بعد از احداث سد و پس از 7 ماه که از آبگیری سد گذشت، در قسمت شرقی و در چند نقطه دیده شد. گسل‌هاي شناسايي شده در اطراف سد عبارتند از: گسل‏های خزر، توسكستان و زيارت.

سد كوثر از نوع سد خاکي چند قسمتي (ناهمگن) است و از يك هسته مركزي نفوذناپذير از جنس مصالح ریزدانه‏ی (رس) متراکم شده، تشکیل شده است. جنس پوسته سد از نوع مخلوط خاکِ رس و لس است و حجم خاک به کار رفته 000/450/4 مترمکعب است. ارتفاع سد از پی 26متر و پی سد، 10 متر است که در درون آن، پرده‏ی آب بند قرار دارد. همچنین طول دیواره سد600 متر است. مساحت دریاچه سد100 هکتار و ارتفاع متوسط آن 5/7 متر است. این سد در میان دو دیواره‏ی طبیعی به طول1700 متر احاطه شده است.

پس از احداث سد در دی‌ماه 1372ش، نظام بهره‌برداری تغییر کرد. برای بهره‌برداران روستای نومل، آب‌بندانی با مساحت 6 هکتار و حجم آبگیری 15000 مترمکعب احداث شد و برای بهره‌برداران از رودخانه گرمابدشت، علاوه بر حقابه‌های سابق، از محل آبگیری سد نیز حقابه‌های جدیدی صادر شد.

بیشترین آب خروجی از سد معمولاً در مردادماه است که نشانگر حجم آب مورد نیاز کشاورزان و تبخیر زیاد در این ماه است. همچنین میزان آبدهي خروجی از کانال آب، بستگی به حجم آب مورد نیاز کشاورزان دارد، که با توجه به سطح زیرکشت تخصيص داده مي‌شود.

…

منابع:

• انصاری، کامران، و پیروزی، سیروس. (1365). مطالعات زمین‌شناسی سد کوثر. تهران: وزارت نیرو.

• حسینی، سیدمهدی. (1384). گزارش وضعیت نشتی و تراوش پایاب سد کوثر. گرگان: شرکت سهامی آب منطقه‌ای مازندران و گلستان.

• رضایی، غلامحسن. (1373). گزارش اثرات احداث سد نومل بر منابع پایاب. ساری: شرکت سهامی آب منطقه‌ای مازندران.

• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

• صلبی، محمدعلی. (1387). روش‌های علاج‌یابی فرار آب از سد کوثر. پايان‌نامه کارشناسي ارشد چاپ نشده. دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات.

• صلبی، محمدعلی، و حسین‌زاده فضل، داوود. (1380). بررسی آمار کمی و کیفی آب رودخانه گرمابدشت. پروژه  کارشناسی چاپ نشده. دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان.

• یوسفی، عبدالرضا. (1369). گزارش اجمالی سد در حال احداث کوثر. ساری: شرکت سهامی آب منطقه‌ای مازندران.