ضیاءالدین بن سدیدبن داوود جرجانی
ضياءالدين بن سديدالدين داوود جرجانی Ziaoddin Sadid ebn Davood Jorjani
فقيه و متکلم قرن نهم قمری.
ضياءالدين علي بن سديدالدين داوود جرجانی در آغاز رساله‌های خود، خويش را با عبارت «اين فقير حقير جانی ضياءالدين بن سديد جرجانی» يا در آغاز رساله خزائن الايمان، خود را «العبدالفقير الي‌الله الودود ضياءالدين علي [ابن] سديدالدين داوود» معرفي مي‌کند.
از سال تولد وي اطلاع دقيقی در دست نيست، همين قدر مي‌دانيم که در اواخر قرن نهم و اوايل قرن دهم قمري مي‌زيسته، زيرا تاريخ کتابت قديمي‌ترين نسخه‌ي دست‌نويس يکي از تأليفات وي به نام رساله‌ي «عقايد دينيه»، متعلق به سال880ق بوده است.
احمد منزوي، ضياءالدين را متعلق به اوايل قرن دهم قمري ميداند و وي را نگارنده‌ي کتاب اخلاق جرجاني معرفي مي‌کند. محمدتقي دانش‌پژوه نيز ضياءالدين جرجاني را متعلق به قرن نهم و دهم ميداند.
ضياءالدين جرجاني در آثار خود به آيات قرآن مجيد و احاديث نبوي(ص) استناد مي‌کرد، برهان‌‍‌‌‌‌هاي عقلي و شواهد نقلي را پشتوانه‌ي مباحث کلامي خود قرار مي‌داد، از عقايد مذهب تشيع با استدلال‌هاي عقلي و نقلي دفاع مي‌کرد و به پرسش‌ها و نقدهاي مخالف پاسخ مي‌داد.
نثر او فصيح و رسا بود. از نظر روش فکري، اخباري‌گرا نبود، بلکه توانايي عقل را در فهم معارف ديني باور داشت.
• آثار
صاحب رياض‌العلماء گويد: «كتابي از ضياءالدين جرجاني را در احکام طهارت و صلات و زکات و خمس و صيام به زبان فارسي در شهر فراه ديده است که شامل سي و هفت باب بوده است.»
آثار متعددي به ضياءالدين جرجاني نسبت داده‌اند که از آن جمله مي‌توان به کتاب‌ها و رسالات زير اشاره كرد:
رساله عقايد دينيه (فارسي)
اين رساله را به درخواست شاگردان و به صورت پرسش و پاسخ تنظيم كرده است. از نظر استدلال‌هاي عقلي و نقلي، رساله‌ي ارزشمندي است. رسالات ديگري با عناوين «الواجبات العلميه»، «بيان واجبات عقليه»، «واجبات نماز» و «رساله در واجبات» به ضياءالدين نسبت داده‌اند که از نظر محتوا به رساله عقايد دينيه بسيار نزديک بوده و صرف‌نظر از اندک تغييرات، يکسان هستند.
رساله عقايد (فارسي)
در اين رساله، از خداشناسي آغاز مي‌کند و پس از آن، بقيه اصول دين و همچنين فروع دين، به ويژه نماز را تفسير و تشريح مي‌کند. اين رساله شباهت زيادي به رساله اصول دين ضياءالدين دارد. مؤلف، نامي براي اين رساله برنگزيده، «رساله عقايد» نامي است که فهرست‌نويسان بر آن گذاشته‌اند.
رساله خزاين الايمان (فارسي)
مؤلف را مختصري در معرفت ايمان و اسلام توصيف نموده و به روش پرسش و پاسخ، به شرح ايمان اجمالي و تفصيلي پرداخته است.
رساله اصول خمسه (فارسي)
مؤلف طي پنج فصل، پنج اصلِ اصول دين (توحيد، عدل، نبوت، امامت، معاد) را شرح داده است.
رساله اصول و فروع (فارسي)
ظاهراً ضياءالدين اين رساله را در ادامه‌ي رساله و اصول خمسه نوشته است. او در اين رساله، به سبک پرسش و پاسخ، بعد از تبيين توحيد، به احکام طهارت تا انواع نمازها مي‌پردازد.
رساله اصول دين (فارسي)
مؤلف در اين رساله، هشت اصل عقيدتي را نام مي‌برد و از جمله به شرح و ضرورت تولّي و تبرّي و امر به معروف و نهي از منکر مي‌پردازد. اين اثر مانند ساير آثار ضياءالدين جرجاني با عبارت «اگر گويند، گوييم» تنظيم شده است. رساله‌ي ديگري با همين عنوان و به زبان فارسي از ضياءالدين وجود دارد که در آن صفات ثبوتيه و سلبيه الهي را شرح مي‌دهد و به صورت پرسش و پاسخ تنظيم شده است.
رساله في عقايدالشيعه (فارسي)
مؤلف در اين رساله با بيان اصول دين در آغاز مبحث توحيد، به تفصيل، صفات ثبوبيه و سلبيه را مورد توجه قرار مي‌دهد. پس از آن، مباحث عدل، نبوت، امامت، معاد و ضرورت عمل به ارکان اسلام را آورده، همچنين درباره‌ي عصمت ائمه اطهار(ع) سخن گفته است.
رساله در يادکردن عمل‌ها از فريضه و سنّت در همه سال (فارسي)
رساله‌اي است مفصل که مؤلف در آن به نقد فرقه‌هاي اسماعيليه، متصوفه، جبريه، اشاعره، مجسمه و... پرداخته است.
غير از کتب مذکور که همگي در مجموعه‌اي با عنوان رسائل فارسي جرجاني منتشر شده است، کتاب‌هاي ديگري را به ضياءالدين جرجاني نسبت داده‌اند که عنوان برخي از آن‌ها عبارتند از:
- الاسلام علي ضوء مذهب الاماميه
- اصول الخمسه والمسائل المتعلقه بها والواجبات و المندوبات
- رساله فقهيه
- الواجبات العقليه
- اعتقادات (عربي)
- معرفت امام
در بين آثار ضياءالدين، چند نكته قابل توجه است:
1. تشابه اسمي رسالاتي که متن آن‌ها متفاوت است. 2. چند اسمي بودن برخي. 3. بي‌نام بودن برخي از رسالات که بنا به محتواي آن‌ها، توسط فهرست‌نويسان نام‌گذاري شدهاند. 4. شباهت و تکرار مضمون و محتوا در اغلب آثار.
بنا بر نکات ذکر شده، بديهي است تنها روشي که از يکي دانستن دو کتاب متفاوت و يا برعکس، از متعدد شمردن يک کتاب مختلف الاسم جلوگيري خواهد کرد، تطبيق نسخه‌هاي موجود با يکديگر است.
نکته قابل توجه ديگر اين‌که: آقابزرگ تهراني و احمد منزوي و به پيروي از آن‌ها، برخي نويسندگان ديگر، شخص يا اشخاص ديگري به نام‌هاي «ضياءالدين محمدبن علي ميرسيد شريف جرجاني» متخلص به «قاسمي» مؤلف «اخلاق جرجاني» و «سيدضياءالدين محمدحسيني» مؤلف «رساله تجويد» يا «ضياءالقاري بن تجويد کلام الباري» و «سيدمحمد مشهور به ضياءالدين حسيني جرجاني مازندراني» مؤلف «ضياءالقلوب في اخلاق المطلوب» را با ضياءالدين بي سديدالدين جرجاني يکي دانسته‌اند.
آقابزرگ تهراني، نسخه‌اي از کتاب عقايد جرجاني را در مجموعه‌اي نفيس که کل آن به خط خود جرجاني بوده و در طول سال‌ها جمع‌آوري کرده، ديده است. آقابزرگ مي‌گويد: جرجاني خودش را در اول رساله عقايد اين‌گونه معرفي کرده است: «ضياءالدين محمدبن سديدالدين علي الحسيني الجرجاني.»
همچنين در ابتداي نسخه‌اي از رساله‌ي تجويد، مؤلف خود را اين‌گونه معرفي کرده است: «محمدبن علي بن محمدالحسيني.»
از مطالب و محتواي رساله‌هاي ضياءالدين دو نکته به روشني آشکار ميشود:
1. وي شيعه بوده و از عقايد شيعه دوازده امامي دفاع کرده است.
2. از فرقه‌هاي کلامي ديگر آگاه بوده و توانايي و قدرت نقد عقايد مذاهب ديگر را از نظر دلايل و شواهد عقلي و نقلي داشته است.
…
منابع:
• آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. (1343). الذريعه الي تصانيف الشيعه (جلد 15). قم: دارالکتب العلميه اسماعيليان نجفي.
• افندي، عبدالله. (1401ق). رياض‌العلماء و حياض الفضلاء (جلد 2). (تصحيح سيد محمود مرعشي). قم: خيام.
• جرجاني، ضياءالدين بن سديدالدين. (1375). رساله عقايد دينيه (در مجموعه رسائل فارسي جرجاني). (تصحيح معصومه نورمحمدي). تهران: ميراث مکتوب.
• جرجاني، ضياءالدين بن سديدالدين. (1375). رسائل فارسي جرجاني. تهران: اهل قلم.
• دانش‌پژوه، محمدتقي. (1367). فهرست‌واره فقه هزار و چهارصدساله زبان فارسي. تهران: علمي فرهنگي.
• منزوي، احمد. (1349). فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي (جلد 2). تهران: مؤسسه فرهنگي منطقه‌اي.
• منزوي، احمد. (1363). فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي. لاهور پاکستان: [بي نا] .