عبدالوهاب بن حسين استرآبادی
عبدالوهاب بن علی حسينی استرآبادی Abdol-Vahhab ebn Ali Hoseini Astarabadi
متکلم و فيلسوف قرن دهم قمری.
از جزئيات زندگي عبدالوهاب بن‌علی حسينی استرآبادی اطلاعی در دست نيست، اما آثار و تأليفات وي درباره‌ي علوم بلاغي، حکمت و اصول دين، نمايان‌گر جايگاه علمي اوست.
مورخين و رجالنويسان، از وي به بزرگي ياد کرده‌اند. خواندمير درباره‌ي او مي‌نويسد: «سيدعبدالوهاب پدر نظام‌الدين عبدالحی استرآبادی است که در مملکت جرجان از جمله اعاظم بود و مدتي مديد به منصب قضا و انتظام امور برايا اهتمام مي‌نمود.»
شيخ حرعاملی وی را اين گونه معرفي مي‌کند: «سيد عبدالوهاب بن علي حسيني استرآبادی، فاضلي متکلم و داراي کتابي به نام شرح فصول نصيريه در علم کلام مي‌باشد.»
برخي ديگر از مورخين، او را «فخرالشيعه و مروج شريعت» ناميده‌اند.
آثار و تأليفات:
1. الانموذج: اين اثرکه مشتمل بر سه بخش (مقدمه، متن و خاتمه) بوده، در علوم سه‌گانه‌ي بلاغت (معاني، بيان و بديع) نوشته شده است. وي اين اثر را در نهم محرم 879ق، به پايان رسانده است. نسخه‌ي اصلي اين کتاب به خط مؤلف در مجموع تصانيف وي و نسخه‌اي ديگر هم به خط شخص ديگر، نزد سيد محمدباقر، نوه‌ي سيد محمدکاظم يزدي موجود است.
2. تنزيه الانبياء: اين اثر، رساله‌اي به زبان فارسي است. ميرزا عبداللهافندي درباره‌ي اين اثر مي‌گويد: «من اثري با نام تنزيه الانبياء بدون نام مؤلف در اصفهان ديدم که به نظر مي‌رسد که آن متعلق به امير عبدالوهاب بن علي حسيني استرآبادي باشد وگويا وي نام آن را به نام بديعالزمان، فرزند سلطان حسين ميرزا بايقرا تأليف کرده است.»
3. حاشيه علي شرح الهدايه الاثيريه للفاضل ميرك: در علم حکمت بوده و اولين اثر عبدالوهاب استرآبادي است. وي آن را در بيست و هفتم ذي‌القعده 871ق، به پايان رسانده است. نسخه‌ي اصلي اين اثر هم به خط مؤلف در مجموع تصانيف وي موجود است.
4. شرح الفصول النصيريه: مهم‌ترين اثر عبدالوهاب استرآبادي، شرح الفصول خواجه نصير الدين طوسي است. اين اثر درباره‌ي اصول دين نوشته شده است. تأليف آن را در بيست و يکم محرم 875ق، آغاز کرد و بيست صفر همان سال، در حدود يک ماه، به پايان رساند. اين اثر داراي چند نسخه است. يک نسخه‌ي آن در کتابخانه شيخ علي کاشف الغطاء موجود است که تاريخ کتابت آن به سال 884 ق است و سه نسخه ديگر در کتابخانه‌هاي آستان قدس رضوي مشهد، کتابخانه آيت‌الله سيدحسن صدر در کاظمين و کتابخانه عمومي اميرالمؤمنين نجف است.
محمدتقي مدرس رضوي در اين‌باره مي‌نويسد: «نام مؤلف اين اثر در نسخه‌ي آستان قدس رضوي مشهد، عبدالوهاب بن علي بن الحسين استرآبادي و در ديگر نسخه‌ها، عبدالوهاب بن طاهر بن علي حسيني ذکر شده است، وليکن صحيح در نام و نسب اين اثر همان است که از صاحب امل الامل و کشف الحجب نقل شده است.» يعني مؤلف اين اثر همان عبدالوهاب بن علي حسيني استرآبادي است.
همچنين نسخه‌هاي ديگري نيز در مدرسه امام صادق(ع) قزوين، دانشگاه تهران، کتابخانه آيت‌الله مرعشي در قم، کتابخانه وزيري و جامع يزد، مسجداعظم قم، مسجد گوهرشاد مشهد و ... موجود است.
5. شرح قصيده البرده: اين اثر وي، شرح قصيده برديه محمدبن سعيد بوصيري است که در 875ق، به زبان فارسي تأليف شده است. ميرزا عبداللهافندي، تاريخ پايان اين اثر را بيست و هفتم محرم 883ق مي‌داند. آقابزرگ تهراني مي‌نويسد: «من نسخه‌اي از اين اثر را نزد شيخ علي قمي ديدم که تاريخ کتابت آن به سال 896ق مي‌باشد.» مؤلف در اين اثر، نخست يک يا دو يا سه بيت از قصيده را مي‌آورد، سپس معاني لغات و ابيات ترکيب آن را توضيح داده، ارتباط ابيات را با يکديگر ذکر کرده، مثال‌ها و شواهدي از آن را در شعر فارسي مي‌آورد. اين نسخه نزد شيخ علي قمي بود، تا اين که به نزد سيد آقا شوشتري منتقل شد. در پايان اين اثر، دو بيت از اشعار کاتب آن که تخلص «شهودي» داشته، آمده است. اين دو بيت چنين است:
آنان که محيط فضل را پرگارند
جوياي رموز و طالب اسرارند
چون فيض برند از اين معاني روزي
بايد که «شهودي» به دعايا دارند
افندي مي‌نويسد: نسخه‌اي از آن را در استرآباد به خط اميرمحمدباقر بن اميرعبدالقادر که آن را از نسخه اصل استنساخ کرده بود، ديدم. تاريخ تأليف شرح مزبور، 27محرم 883ق بوده است.
ناگفته نماند که قصيده برديه از آنِ محمد بن سعيد بوصيري بوده و موضوع آن، مدح و ثناي پيامبر اکرم(ص) است. اين قصيده از مشهورترين قصايد در مدح پيامبر است که حدود 180بيت دارد.
عبدالوهاب بن علي استرآبادي داراي فرزندي به نام امير نظام‌الدين عبدالحي بوده است که از شاعران و شخصيت‌هاي بانفوذ عصر صفويه بود. برخي از علماي شيعه، از جمله علي بن حسين زواري صاحب تفسير لوامع الانوار الي معرفه الاطهار، از شاگردان وي بود و از ايشان روايت مي‌کرد.
…
منابع:
• آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. (1381ق). الذريعه الي تصانيف الشيعه (جلد 2، 6، 13 و 14). نجف: [بي‌نا].
• افندي اصفهاني، ميرزاعبدالله. (1389). رياض‌العلماء و حياض‌الفضلاء (جلد3، چاپ2). (ترجمه محمدباقر ساعدي). مشهد: بنيادپژوهش‌هاي اسلامي آستان قدس رضوي.
• بوصيري. محمد. (1380). شرح قصيده برديه (چاپ اول). (ترجمه سعدالدين شيخ احمدي). سنندج: کردستان.
• حرعاملي، شيخ محمدبن الحسن. (1362). امل الامل (جلد 2). (تحقيق سيداحمدحسيني). قم: دارالکتب الاسلامي.
• خواندمير، غياث‌الدين بن همام الدين حسيني. (1353). تاريخ حبيب‌السير (جلد4، چاپ اول). (زيرنظر دکتر محمددبير سياقي). تهران: کتابفروشي خيام.
• خوانساري، ميرسيدمحمدباقر. (1382ق). روضاتالجنات في احوال العلماء والسادات (جلد 5). (ترجمه محمدباقرساعدي خراساني). تهران: کتابفروشي اسلاميه.
• درايتي، مصطفي. (1390). فهرست نسخه‌هاي خطي ايران (جلد20). تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران.
• قمي، شيخ عباس. [بي‌تا]. فوائدالرضويه (جلد اول). تهران: کتابخانه مرکزي.
• مدرس رضوي، محمدتقي. (1354). احوال و آثار خواجه نصيرالدين طوسي. تهران: انتشارات بنياد فرهنگ.