مالای شیخ گینگ‌ لیک

مالای شیخ گینگ‌ لیک         /       Mālāy Šeyxginklik

روستایی واقع در دهستان تمران، بخش مرکزی، شهرستان کلاله، استان گلستان.

این روستا در 14 کیلومتری شمال شهرستان کلاله، در نقطه  56ً  25َ °55 طول و 13ً  27َ °37 عرض جغرافیایی واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۳۸ متر است.[1]

موقعیت‌های جغرافیایی اطراف روستا عبارتند از: در شرق، روستای قره‌تپه‌شیخ. در شمال، دیوار تاریخی گرگان، شوره‌دره، قیزل‌دره، نارلی‌جا، یانگی‌دره، دار دای و محله‌ی بهلکه. در غرب، روستای مالای‌شیخ غراوی و آروالی‌جا. و در جنوب رودخانه‌ی گرگان که در سال 1372ش. سدسازی آغاز شده و الان به نام سد بوستان نامیده می‌شود.[2] 

در خصوص وجه تسمیه روستا، نقل مستندی در دست نیست. نام روستا از سه بخش «مالای»، «شیخ» و «گینگ‌لیگ» تشکیل شده است و به نظر می‌رسد که برگرفته از نام یک شخص باشد که در قبرستان قدیمی روستا به خاک سپرده شده است. شیخ از طوایف مقدس در میان ترکمن‌ها به شمار می‌رود. گینگ‌لیگ در زبان ترکمنی به معنای منطقه‌ای وسیع، بزرگ و خالی از سکنه است. گینگ‌لیگ همچنین نام روستا و یکی از طوایف گوکلان‌ها نیز محسوب می‌شود. برخی نیز بر این باورند که واژه مالای به معنای جای وسیع و علفزار مناسب برای چرای دام است.[3]

در بررسی پیشینه روستا چنین نقل شده است که در سال ۱۳۲۸ش، هنگامی که اهالی این روستا در کنار رودخانه اترک سکونت داشتند، به سبب سرمای شدید و یخ‌بندان، شمار زیادی از دام‌های آنان تلف شد و به پیشنهاد بزرگان قوم، به حاشیه رودخانه گرگان مهاجرت کردند. به مرور زمان، خانواده‌های دیگری نیز از منطقه اترک در این محل ساکن شدند و امروزه این روستا یکی از روستاهای بزرگ منطقه محسوب می‌شود. امروزه این روستا دارای سه محله است: محله اصلی با نام مالای‌شیخ، محله قلیچ‌عبدال و محله سوم بهلکه. آنچه مسلم است، اهالی روستا در گذشته شیوه زندگی عشایری و کوچ‌نشینی داشته‌اند و مدت‌های طولانی را در دو سوی مرز ایران و ترکمنستان، در ییلاق و قشلاق سپری کرده‌اند.[4]

از جمله آثار تاریخی این روستا می‌توان به دیوار تاریخی گرگان، معروف به دیوار قزل‌آلانگ، اشاره کرد که در شمال روستا قرار دارد و چه‌بسا بسیاری از آجرهای آن در گذشته توسط اهالی در ساخت‌وساز مورد استفاده قرار گرفته است.

زبان اهالی این روستا ترکمنی است. همه ساکنان آن مسلمان، اهل سنت و پیرو مذهب حنفی هستند.

اهالی این روستا همگی ترکمن و از طایفه یموت هستند و به تیره‌های ماخر، بهلکه، دوجی، عطا، غراوی، یولمه، داز، سلاق، کسرقه (کسلخه)، تمک، ایگدر، قاره، کسه، قیره‌دنگ، طانه، قان‌یوقمز، بدراق و قولاق تعلق دارند. نام‌های خانوادگی رایج در میان ساکنان روستا عبارت‌اند از: کسلخه، لخی، سیدی، رحمانی‌منش، بهلکه، بدراق‌نژاد، اسکندری، بدخشان، قربانی اینچه‌برون، سهرابی اینچه‌برون، درّی، قره‌ارککلی، آق‌ارککلی، دولت‌پور، دولت‌یار، مکاید، یلقی، مجاهدی‌زاده، مهدی‌زاده، بال‌افکن، قره‌باش، پهم‌لی، مسعودی، زرگری، مهرابی، سهرابی، جهان‌تاب، چمنی‌نسب، پیراسته، اقلی غراوی، قره‌مشک غراوی، آتش‌افروز، برون‌دوجی، عمرعطا، الوسی، موثق، اسلامی، حاجیلی‌دوجی، پران‌دوجی، گرگانلی‌دوجی، احدی، مرادی‌زاده، طوی‌قلی‌زاده، حاجی‌زاده، جاوید، خنکا، پژوهنده، قربانی، مقبول، دوجی، سرداری، گرگانلی‌پور، نعمتی‌پور، روشنی، جعفری‌بای (خانپور)، سرشار، کاملی، فیوکی‌آتابای، کیوکی‌آتابای، باطن، وحید، دیار، ماخور و سخی.[5] عسگری‌خانقاه در تقسیم‌بندی طایفه یموت، آنان را به سه گروه ویس، شرپ و چونی تقسیم کرده و گروه شرپ را نیز به چهار شاخه دیه‌جی، سردار، غراوی و بهلکه طبقه‌بندی کرده است.[6]

در گذشته، اغلب مردم به دامداری اشتغال داشتند که شامل نگهداری شتر، گاو، گوسفند و بز بود و برخی افراد تا ۵۰۰ رأس گوسفند و بز نیز داشتند. امروزه به دلیل گرانی علوفه و کاهش مراتع در روستا، تعداد دام‌ها کاهش یافته و تقریباً ۲۳ رأس شتر، ۷۰۰ رأس گوسفند و بز و ۴۰۰ رأس گاو نگهداری می‌شود. تولیدات دامداری عمدتاً شامل شیر و ماست و دیگر محصولات لبنی است که از فروش آنها استفاده بهینه می‌شود. کشاورزی یکی دیگر از فعالیت‌های اصلی مردم روستا است که در آن کشت گندم، جو، کلزا، نخود فرنگی، گوجه و هندوانه رواج دارد. زمین‌های قابل کشت این روستا حدود ۱۱۰۰ هکتار برآورد شده است. هر خانواده در حیاط منزل خود باغچه‌های کوچکی با درختان مثمر مانند انار، انجیر، انگور و گلابی دارد.

با آغاز ساخت سد بوستان در سال ۱۳۷۹ش و بهره‌برداری از آن در سال ۱۳۸۳ش، بسیاری از زمین‌های کشاورزی به‌صورت مکانیزه آبیاری شدند و این امر تأثیر مثبتی بر بازدهی محصولات کشاورزی داشته است. مشاغل دیگری نیز در روستا وجود دارد؛ برخی از اهالی کارمند دولت بوده و در ادارات مختلف فعالیت می‌کنند، در حالی که عده‌ای دیگر در شهرهای کلاله و گنبد و حتی در خود روستا به فعالیت‌های تجاری مشغول هستند.[7]

در سال‌های اولیه سکونت اهالی، معماری خانه‌ها عمدتاً به شکل آلاچیق بود و به تدریج خانه‌های گِلی ساخته شد. پس از آن، ساخت خانه‌های آجری رواج یافت. در سال‌های اخیر، استفاده از مصالح مدرن ساختمانی مانند میلگرد و آجر، همراه با پوشش‌هایی از جمله حلب، ایرانیت و ایزوگام رایج شده است و به تدریج خانه‌های گِلی تخریب شده و با ساختمان‌های جدید جایگزین می‌شوند.

از جمله مکان‌های گردشگری روستا می‌توان به حاشیه سد بوستان اشاره کرد، که گاهی اهالی برای گذراندن اوقات فراغت و تفریح در این محل گرد هم می‌آیند.

آداب و رسوم اهالی روستا، مانند مراسم عروسی، جشن‌های عید قربان و فطر، یوور، نماز تراویح و ختم قرآن در ماه رمضان، مراسم آق‌آش در سن ۶۳ سالگی، سرباز صدقه، حج صدقه و غیره، همانند سایر ترکمن‌ها برگزار می‌شود، هرچند برخی از این آیین‌ها در سال‌های اخیر کمرنگ شده است.

در میان زنان و دختران روستا، صنایع دستی شامل قالی‌بافی، پشتی ترکمنی، نمدمالی، دوخت جانماز و یقه، سوزن‌دوزی، بالاک‌دوزی و مانند آن رایج است. مردان نیز به ساخت ابزارهایی مانند چاقو، قیچی، وسایل پشم‌چینی گوسفندان (قیرقیلیق) و همچنین تبر و داس مهارت داشتند. غذای محلی و اصلی اهالی روستا امروزه چکدرمه نام دارد. دیگر غذاهای محلی شامل اون‌آش، قاتیق‌لی آش، سویت‌لی آش، اُوماق و موارد مشابه است. از جمله بازی‌های بومی و محلی که در گذشته رواج داشته اما امروزه بسیار کمرنگ و حتی فراموش شده‌اند، می‌توان به چورگ، چیش، سالانجاق (تاب‌بازی)، آششیق، لالایی دختران، یوزگ و موارد مشابه اشاره کرد.[8]  

رجب‌محمدآخوند کسلخه کتابی درباره شجره طایفه ماخر این روستا تألیف کرده و در حال نگارش کتابی با عنوان «پیشینه روستای مالای‌شیخ» نیز می‌باشند.

این روستا در حال حاضر حدود ۶۰۰ خانوار با جمعیتی نزدیک به ۳۰۰۰ نفر دارد.  آمار جمعیتی روستا بر اساس سرشماری رسمی کشور به شرح زیر است:[9]

پیش از این، اهالی روستا نماز و عبادت خود را در مراتع و فضاهای باز اقامه می‌کردند، تا اینکه با کمک مردم و بزرگان، مسجدی با استفاده از آجرهای دیوار تاریخی گرگان ساخته شد. این مسجد در سال ۱۳۵۲ش، توسط یک خیر بازسازی شد و در سال ۱۳۷۲ش، نیز با مشارکت  فرد خیر و اهالی گسترش یافت. همچنین، در سال ۱۳۳۶ش، حوزه علمیه‌ای با حمایت مردم تأسیس شد که در سال‌های ۱۳۶۱ و ۱۳۷۶ توسط خیرین بازسازی و تجدید بنا گردید. حضور اولین معلم در این روستا به سال ۱۳۳۹ش، بازمی‌گردد. در همان سال، یک خیر با صرف هزینه شخصی ساختمان مدرسه‌ای را بنا کرد و اولین معلم به آموزش و تربیت فرزندان روستا پرداخت. در سال ۱۳۶۴ش، دبیرستان متوسطه اول پسران و در سال ۱۳۹۰ش، دبیرستان متوسطه اول دختران در این روستا تأسیس شد.

امکانات دولتی روستا شامل موارد زیر است: 

آب شُرب لوله‌کشی شده از سال ۱۳۹۲ش، از چشمه زاو تأمین می‌شود. پیش از آن، اهالی آب شرب خود را از رودخانه گرگان تهیه می‌کردند و برخی نیز آب باران را در مخازن کنار منازل ذخیره می‌کردند. خط تلفن ثابت از سال ۱۳۷۵ش، راه‌اندازی شد و مرکز مخابرات روستا در سال ۱۳۸۲ش، رسماً مورد بهره‌برداری قرار گرفت. خانه بهداشت ابتدا به صورت استیجاری بود و سپس با ۳۰ درصد مشارکت مردمی در سال ۱۳۷۸ش، ساخته شد. برق‌رسانی از سال ۱۳۵۸ش، انجام شد. گازرسانی در سال ۱۴۰۰ش، برقرار شد. جاده آسفالت از سال ۱۳۷۱ش، در روستا احداث گردید. فعالیت شعبه نفت از سال ۱۳۴۰ ش، شرکت تعاونی روستایی،  دکل صدا و سیما و اینترنت، پست بانک و دو باب نانوایی نیز از دیگر امکانات موجود هستند. سد بوستان بر روی رودخانه گرگان احداث شد؛ عملیات ساخت آن از سال ۱۳۷۹ش، آغاز و در سال ۱۳۸۳ش، بر سطحی به وسعت ۴۱۰ هکتار به بهره‌برداری رسید.

در این روستا، دو نفر از اهالی به عنوان شهید انقلاب اسلامی، شامل شهید سرباز کاملی و شهید عبدالغفور قره‌مشک غراوی، تقدیم شده‌اند و همچنین چهار نفر از اهالی به عنوان جانباز و آزاده حضور دارند.[10]

منابع: