یاریم تپه
یاریم تپه / Yāremtappe
روستایی واقع در دهستان تمران، بخش مرکزی، شهرستان کلاله، استان گلستان.
این روستا در ۱۳ کیلومتری شمالغرب شهر کلاله واقع شده و در مختصات جغرافیایی طول 33ً 23َ °55 و عرض 12ً 27َ 37° قرار دارد. با 122 متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا ۱۲۲ متر است.[1]
موقعیتهای جغرافیایی اطراف روستا عبارتاند از: در شرق، زمینهای کشاورزی؛ در شمال، رودخانه آجیسو و مناطق اُولینارلیجا، کیچینارلیجا، تریکلی و اُولیدره؛ در غرب، روستای صوفیشیخ داز و قاقیشآغانینگدرهسی؛ و در جنوب، روستای مالایشیخ غراوی، دیوار تاریخی گرگان و زمینهای کشاورزی.[2]
در خصوص وجه تسمیه روستا نقل مستندی وجود ندارد، اما به گفته اهالی، نام روستا برگرفته از تپهای است که در شمال روستا قرار دارد. این تپه در نگاه نخست تنها بهصورت نیمه دیده میشود، اما با قرار گرفتن بر فراز آن، عظمت و گستردگی واقعیاش آشکار میگردد. از آنجا که بخشی از تپه از دید بیننده پنهان است، این محل را «یاریمتپه» نامیدهاند.
در زبان ترکمنی، «یاریم» به معنای نیمه و «تپه» به معنای تپه یا بلندی است؛ بنابراین «یاریمتپه» در معنای لغوی به تپه نیمهنمایان اشاره دارد. همچنین در گذشته مدتی به این روستا نام «کوچوکلر» نیز اطلاق میشده که به دلیل کوچک بودن طایفه و تیره ساکن در آن بوده است.[3]
بررسی پیشینه روستا نشان میدهد که اهالی آن همراه با دامهای خود زندگی عشایری را تجربه کردهاند و در مناطق مختلفی از جمله سودجه، قرهآقاچ، یانگیدره و اوقچی دورههایی از زندگی خود را سپری کردهاند. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، آنان در این محدوده سکونت داشتهاند، اما پس از مرگ فرزندانشان بر اثر بیماری، این خانوادهها مجبور به جابجایی شده و نهایتاً در محل کنونی به اسکان دائمی دست یافتهاند.[4]
از جمله آثار تاریخی روستا میتوان به دیوار تاریخی گرگان، معروف به دیوار قزلآلانگ، اشاره کرد که در جنوب روستا قرار دارد، و نیز به تپه یاریمتپه که نام روستا از آن گرفته شده است. این تپه در ضلع شمالی روستا و در کنار دره کال شور واقع شده و با شماره ۳۶۴۶ به تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۷۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده است.[5]
زبان اهالی روستا ترکمنی است. تمامی ساکنان مسلمان، از اهل سنت و پیروان مذهب حنفی میباشند. اهالی این روستا همگی ترکمن از طایفه یموت و تیرههای ایگدر، قانیوقمز و کوچک هستند. برخی از نامهای خانوادگی رایج در روستا عبارتاند از: آقارکاکلی، درخشنده، قرهارکاکلی، آرتا، کوچکنژاد، ایگدری و موسیزاده.[6]
بیگدلی در کتاب خود به نقل از کارپف، طوایف کوچک و قانیوقمز را زیرشاخه چونیآتابای از طایفه یموت ذکر کرده است.[7] همچنین در کتاب «سفرنامه استرآباد و مازندران» طایفه محل اسکان طایفه کوچک از محدوده داشلیم تا قراتیکان ذکر شده است که به دهات فندرسک و کنیزک، حد شمالی سنگرسواد گرگان متصل میباشد و دارای ۳۴۵ خانه است.[8]
در گذشته اغلب اهالی روستا به دامداری اشتغال داشتند و دامهای خود شامل شتر، گاو، گوسفند و بز میشد. برخی از افراد حتی تا حدود یکهزار رأس گوسفند و بز نگهداری میکردند. اما امروزه به دلیل گرانی علوفه و کمبود مراتع، تعداد دامها کاهش یافته و حدود ۷۰۰ رأس گوسفند و بز و ۸۰ رأس گاو در روستا نگهداری میشود. این دامها عمدتاً برای تولید محصولات لبنی، بهویژه شیر و ماست، و فروش بره مورد استفاده قرار میگیرند. کشاورزی یکی دیگر از فعالیتهای اقتصادی مردم روستا است و عمدتاً شامل کشت گندم، جو، کلزا، نخودفرنگی و هندوانه میباشد. مساحت زمینهای قابل کشت در این روستا حدود ۱۳۰۰ هکتار است و اهالی خود ابزار و ادوات کشاورزی لازم برای کشت محصولات را در اختیار دارند. باغداری در روستا به دلیل کمبود منابع آبی چندان توسعه نیافته است، اما هر خانواده باغچههایی با درختان مثمر مانند انار، انجیر، انگور و گلابی در حیاط خود کشت میکند.[9]
معماری خانههای روستا در سالهای اولیه سکونت اهالی عمدتاً به صورت آلاچیق بوده و بهتدریج خانههای گِلی ساخته شدند. پس از آن، ساخت خانههای آجری رواج یافت. در سالهای اخیر نیز استفاده از مصالح نوین ساختمانی، از جمله میلگرد و آجر، همراه با پوششهایی مانند حلب، ایرانیت و ایزوگام گسترش پیدا کرده و بهتدریج خانههای گِلی تخریب شده و با ساختوسازهای مدرن جایگزین میشوند.
از مکانهای گردشگری روستا میتوان به حاشیه تپه یاریمتپه اشاره کرد که اهالی گاهی برای گذران اوقات فراغت و تفریح به آن مراجعه میکنند.
آداب و رسوم اهالی روستا شامل مجموعهای از آیینها و مناسک سنتی است؛ از جمله مراسم عروسی، اعیاد قربان و فطر، یوور، نماز تراویح و ختم قرآن در ماه رمضان، مراسم آقآش در سن ۶۳ سالگی، مولودخوانی، حج صدقه و دیگر آیینهای مذهبی و اجتماعی. این رسوم مشابه سنتهای رایج در میان دیگر جوامع ترکمن است، هرچند برخی از آنها در گذر زمان کمرنگتر شده یا دستخوش تغییراتی شدهاند.
از جمله صنایع دستی رایج در میان زنان و دختران روستا میتوان به قالیبافی، پشتی ترکمنی، نمدمالی، جانمازبافی، یقهدوزی، سوزندوزی و بالاکدوزی اشاره کرد که کمابیش همچنان رواج دارد. غذای محلی و اصلی اهالی در روزگار کنونی «چکدرمه» است. دیگر غذاهای محلی عبارتاند از: آبپز، اونآش، سویتلیآش، قایش و چورفا. همچنین از بازیهای بومی و محلی که در گذشته رواج داشته و امروزه بسیار کمرنگ یا حتی فراموش شدهاند، میتوان به چوررگ، قاقارتوپ، باشکداش، آششیق، لالایی دختران و یوزگ اشاره کرد.[10]
این روستا در حال حاضر حدود ۲۴۳ خانوار با جمعیتی نزدیک به ۹۳۰ نفر دارد. با این حال، در نتایج سرشماری رسمی کشور در سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۵۵ خورشیدی نامی از این روستا ثبت نشده است.
آمار جمعیتی روستا بر پایه نتایج سرشماریهای عمومی نفوس و مسکن به شرح زیر است:[11]
|
سال |
خانوار |
جمعیت |
|
1335 |
* |
* |
|
1345 |
24 |
176 |
|
1355 |
* |
* |
|
1365 |
72 |
517 |
|
1375 |
104 |
632 |
|
1385 |
121 |
664 |
|
1390 |
200 |
774 |
|
1395 |
240 |
867 |
پس از استقرار اهالی در این محل، در ابتدا محل اقامهی نماز در فضای باز قرار داشت و محدودهای مشخص به این منظور تعیین شده بود که «یر مسجد» (به معنای مسجد خاکی و زمینی) نامیده میشد. بعدها ساکنان روستا با مشارکت یکدیگر و با استفاده از آجرهای دیوار تاریخی گرگان، مسجدی بنا کردند. این مسجد در سال ۱۳۶۵ش، تخریب و بازسازی شد و ساختمان مسجد فعلی نیز در سال ۱۳۹۸ش، احداث گردید. همچنین در کنار مسجد، مکتبخانهای محلی نیز دایر شده است.
حضور نخستین معلم در روستا به سال ۱۳۵۶ ش، یعنی یک سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بازمیگردد. پیش از آن، دانشآموزان برای ادامه تحصیل به روستاهای مالایشیخ گینگلیک و داز رفتوآمد میکردند. در همان سال آغاز به کار معلم، اهالی روستا با مشارکت یکدیگر ساختمانی گِلی و دوکلاسه احداث کردند. ساختمان فعلی مدرسه نیز در سال ۱۳۶۶ش، افتتاح شد و مورد بهرهبرداری قرار گرفت. امکانات عمومی و خدمات دولتی روستا شامل آب شُرب لولهکشی شده از چشمهی زاو (۱۳۸۹ش) است. پیش از آن، اهالی مجبور بودند آب شُرب خود را از رودخانه گرگان تأمین کنند و برخی نیز با استفاده از آبانبارهای کنار منازل، آب باران را ذخیره و مصرف میکردند. از دیگر امکانات روستا میتوان به خانهی بهداشت (با انجام مقدمات کار و تحویل زمین)، برقرسانی (۱۳۵۹ش)، گازرسانی (۱۳۹۴ش)، جاده آسفالته فرعی (۱۳۸۴ش) و یک نانوایی (۱۳۷۱ش) اشاره کرد. این روستا دارای یک شهید راه انقلاب اسلامی است.
[1] سازمان نقشهبرداری کشور.
[2] محمدی و آقارکاکلی، احمد. (1403).
[4] محمدی؛ آقارکاکلی، احمد ودرخشنده. (1403).
[5] فروتن، (1390). ص 295.
[6] آقارکاکلی: خانمحمدآخوند و احمد؛ درخشنده. (1403).
[7] بیگدلی، (1369)، ص 304.
[8] میرزاابراهیم، (1355)، ص 61.
[9] محمدی و آقارکاکلی: خانمحمدآخوند و احمد. (1403).
[10] درخشنده؛ محمدی و آقارکاکلی: خانمحمدآخوند و احمد. (1403).
[11] مرکز آمار ایران.
منابع:
- بیگدلی، محمدرضا. (۱۳۶۹). ترکمنهای ایران. تهران: انتشارات پاسارگاد.
- سازمان نقشهبرداری کشور، پایگاه ملی نامهای جغرافیایی ایران. قابل دسترسی از: https://gndb.ncc.gov.ir
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با احمد آقارکاکلی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با آیمحمد قرهباش.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با خانمحمدآخوند آقارکاملی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با شیریآخوند محمدی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با عبدی درخشنده.
- فروتن، اشکان، (۱۳۹۰). کلاله ( تاریخ، سرزمین، فرهنگ). تهران: نشر رسانش.
- مرکز آمار ایران. درگاه ملی آمار. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن. قابل دسترسی از:https://www.amar.org.ir
- میرزا ابراهیم، (1355). سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان. به کوشش مسعود گلزاری. تهران،: بنیاد فرهنگ ایران.