صوفی شیخ غراوی
صوفی شیخ غراوی / Sufi sheykh-e Qaravi
روستایی واقع در دهستان تمران، بخش مرکزی، شهرستان کلاله، استان گلستان.
این روستا در 12 کیلومتری شمال غرب شهر کلاله، در طول جغرافیایی 24َ °55 و عرض جغرافیایی 26َ °37 با 116 متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد.[1]
موقعیت جغرافیایی روستای صوفی شیخ غراوی بدین شرح است: در شرق، روستای مالایشیخگینگلیک و کُلیجهدفه؛ در شمال، دیوار تاریخی گرگان، یاریمتپه و آلانگغایراسی؛ در غرب، روستای صوفیشیخ داز و منطقه سرلشگر انصاری؛ و در جنوب، مراتع غللیسورناگ و رودخانه گرگان که از سال ۱۳۷۹ خورشیدی ساخت آن آغاز و امروزه به نام سد بوستان شناخته میشود.[2]
در خصوص وجه تسمیه روستا نقل مستندی وجود ندارد، در سرشماریهای رسمی کشور نام آن صوفیشیخ غراوی ثبت شده است، اما در منطقه و روی تابلوی ورودی روستا به نام مالایشیخ غراوی شهرت دارد؛ نام روستا از دو کلمه «مالایشیخ» و «غراوی» تشکیل شده که به نظر میرسد بخش اول نام یک فرد باشد که قبر او در قبرستان قدیمی روستا مشخص است و بخش دوم، نام طایفه و تیرهای است که در این روستا سکونت دارند و برخی نیز معتقدند کلمه «مالای» به معنای جای وسیع و علفزار برای چرای دام است.[3]
در بررسی پیشینهی روستا نقل شده است که اجداد آن در قزلآروات ترکمنستان سکونت داشتند و سپس در کنار رودخانهی اترک ساکن شدند؛ در سال ۱۳۲۸ش، در حالی که اهالی در کنار رودخانه اترک زندگی میکردند، به دلیل سرمای شدید و یخبندان و تلف شدن بسیاری از دامها، به پیشنهاد بزرگان قوم به کنار رودخانهی گرگان مهاجرت کردند، مهاجرانی که در ابتدا حدود ۱۰ تا ۱۵ خانواده بودند و به مرور خانوادههای دیگر نیز از اترک به این محل آمدند، و این روستا امروز یکی از بزرگترین روستاهای منطقه محسوب میشود.[4]
اهالی روستا پیشینهای عشایری و کوچنشینی داشته و مدتهای طولانی در دو طرف مرز ایران و ترکمنستان در ییلاق و قشلاق زندگی کردهاند؛ اجداد آنان ابتدا در روستای قزیلآروات، ترکمنستان سکونت داشتند، سپس در ایران کنار رودخانه اترک مستقر شدند و بعدها در کنار روستای مالایشیخ گینگلیگ زندگی میکردند تا اینکه حدود سال ۱۳۳۵ش، از آن جدا شده و روستای مستقل خود را تشکیل دادند.[5][6]
از جمله آثار تاریخی روستا، دیوار تاریخی گرگان یا دیوار قزلآلانگ است که در شمال روستا واقع شده و برخی از آجرهای آن توسط اهالی برای ساختمانسازی مورد استفاده قرار گرفته است.
زبان اهالی روستا ترکمنی است و همگی مسلمان، اهل سنت و پیرو مذهب حنفی میباشند؛ اهالی ترکمن از طایفه یموت و تیرههای غراوی، دوجی و قولاق هستند و شامل نام خانوادگیهایی مانند یاپنگغراوی، قرهمشکغراوی، چندری، قولاق، قولاقغراوی، رحمانیمنش، رحمانی، پورسرور، بندار، یوسفینیا، کوسهغراوی، محسنینیا، صالحیپور، صالحینیا، نیکپور، بهزادی، بوسپاس، دستمرد، برشان، آقارکاکلی، پاریاب، یاریاب، اسلامیفر، حقیقی، آدینهزاده و دوجی میباشند.[7] بر اساس تقسیمبندی طایفه یموت توسط عسگریخانقاه، یموتها به سه گروه ویس، شرپ و چونی تقسیم شدهاند و گروه شرپ نیز خود به چهار دسته دیهجی، سردار، غراوی و بهلکه تقسیم میشود.[8]
در گذشته اغلب اهالی روستا به دامداری اشتغال داشتند و افرادی چون الیاس و خدر صاحب بیش از هزار رأس گوسفند بودند؛ دامداری شامل نگهداری شتر، گاو، گوسفند و بز بود، اما امروزه به دلیل گرانی علوفه و کمبود مراتع، حدود ۵ رأس شتر، ۷۰۰ رأس گوسفند و بز و ۶۰ رأس گاو نگهداری میشود که معمولاً از فروش بره، گوشت و محصولات لبنی به ویژه شیر و ماست بهرهبرداری میشود، و پرورش اسب نیز در گذشته رونق داشت و بسیاری به آن اشتغال داشتند.[9]
کشاورزی یکی دیگر از اشتغالات اهالی روستا است که در آن کشت گندم، جو، کلزا، نخود فرنگی و هندوانه رواج دارد و زمینهای قابل کشت روستا حدود ۸۰۰ هکتار است. باغداری در روستا چندان گسترده نیست و هر خانواده در حیاط خود باغاتی مثمر مانند انار، زیتون، زردآلو، آلوسیاه، انجیر، انگور و گلابی میکارد و در سالهای اخیر برخی اهالی به کاشت باغ گلابی نیز پرداختهاند.
با آغاز ساخت سد بوستان در سال ۱۳۷۹ش و بهرهبرداری از آن در سال ۱۳۸۳، بسیاری از زمینهای کشاورزی روستا به صورت مکانیزه آبیاری شده و این موضوع تأثیر مثبتی بر بازدهی محصولات کشاورزی داشته است.
مشاغل اهالی روستا متنوع است؛ بهطوری که علاوه بر فعالیتهای سنتی، بخشی از ساکنان بهعنوان کارمند دولت در ادارات مختلف مشغول به کار هستند و گروهی دیگر نیز در حوزه تجارت و کسبوکار فعالیت میکنند که این فعالیتها هم در شهرهای کلاله و گنبد کاووس و هم در داخل خود روستا انجام میشود.[10]
معماری خانهها در سالهای اولیه سکونت اهالی بیشتر بهصورت آلاچیق بوده و بهتدریج خانههای گِلی ساخته شده است، سپس ساخت خانههای آجری رواج یافته، اما در سالهای اخیر احداث خانههایی با مصالح ساختمانی جدید از جمله میلگرد، آجر و بتن با پوششهایی مانند حلب، ایرانیت و ایزوگام گسترش یافته و بهتدریج خانههای گِلی تخریب شده و بناهای نوساز با مصالح مدرن جایگزین آنها میشود.
از مکانهای گردشگری روستا میتوان به مراتع جنوبی و حاشیه سد بوستان اشاره کرد که گاهی اهالی برای گذران اوقات فراغت و گردشگری در این مناطق مستقر میشوند، همچنین در سالهای اخیر و پس از احداث سد، اهالی روستای عطالر که در کنار رودخانه گرگان سکونت داشتند به این روستا مهاجرت کردهاند.[11]
آداب و رسوم اهالی روستا مانند مراسم عروسی، اعیاد قربان و فطر، یوور، نماز تراویح و ختم قرآن در ماه مبارک رمضان، مراسم یارمضان، آیین آقآش در سن ۶۳ سالگی، سرباز صدقه و حج صدقه، همانند دیگر ترکمنها برگزار میشود، هرچند برخی از این رسوم مانند یوور کمرنگ شده یا رو به فراموشی است، و در سالهای اخیر نیز مرسوم شده است که کجاوه و ماشین عروس را تا مراتع جنوبی روستا برده و مدتی با اجرای بازیهای محلی به شادی و جشن میپردازند.[12]
از صنایع دستی رایج در میان زنان و دختران روستا میتوان به قالیبافی، پشتی ترکمنی، نمدمالی، جانمازی، یقهدوزی، سوزندوزی و بالاکدوزی اشاره کرد که کمابیش رواج دارد، و مردان نیز در گذشته در ساخت صنایع چوبی مانند قاشق چوبی (چمچه) و همچنین پوستین (ایچمک) مهارت داشتند. غذای محلی و اصلی اهالی روستا در حال حاضر چکدرمه است و از دیگر غذاهای محلی میتوان به چورفا، اونآش، باتیرما، سویتلیآش و اوستیناقاینان اشاره کرد، همچنین از جمله بازیهای بومی و محلی که در گذشته رواج داشته و امروزه بسیار کمرنگ یا فراموش شدهاند میتوان بازیهایی مانند چورگ، آقجاسونگ، چیش، آششیق، لالایی دختران و یوزگ را نام برد.[13]
این روستا در حال حاضر حدود ۴۵۰ خانوار با جمعیتی نزدیک به ۱۸۵۰ نفر را در خود جای داده است.
آمار جمعیتی روستا بر اساس سرشماریهای نفوس و مسکن به شرح زیر است:[14]
|
سال |
خانوار |
جمعیت |
|
1335 |
* |
192 [15] |
|
1345 |
72 |
409 [16] |
|
1355 |
87 |
456 |
|
1365 |
158 |
991 |
|
1375 |
187 |
1086 |
|
1385 |
235 |
1178 |
|
1390 |
584 |
380 |
|
1395 |
467 |
1685 |
محل اقامه نماز و عبادت اهالی در گذشته در فضای باز و مراتع روستا بوده که آثار آن هنوز در این مناطق باقی است؛ اولین مسجد با هدایت و رهبری بزرگان حدود سال ۱۳۴۰ ش، ساخته شد و ساختمان آن چند بار تخریب شد تا اینکه در نهایت در سال ۱۳۷۰ ش، ساختمان فعلی بنا گردید، مسجد دوم در سال ۱۳۵۲ ش، و مسجد سوم با کمک اهالی و خیران در سال ۱۳۹۸ ش، ساخته شد.
حضور اولین معلم در روستا به سال ۳۵۲ ش بازمیگردد که با حضور سپاه دانش، آموزش در اتاقها و حجرههای مسجد آغاز شد؛ یک سال بعد با کمک اهالی، مدرسه دو کلاسه گِلی ساخته شد و در سال ۱۳۶۰ ش ،ساختمان آموزشی با کمک دولت احداث گردید، سرانجام ساختمان فعلی مدرسه با مشارکت خیران در سال ۱۳۸۵ ش، افتتاح و مورد بهرهبرداری قرار گرفت.
امکانات دولتی و زیرساختهای روستا عبارتند از: مرکز مخابرات (۱۳۷۲ ش)، برقرسانی (۱۳۵۶ ش)، نانوایی، گازرسانی (۱۳۹۶ش)، مرکز خدمات درمانی (۱۳۸۷ خورشیدی)، خانه بهداشت (۱۳۷۳ش)، پیست ورزشی، دکل همراه اول و آب شرب لولهکشی شده از چشمه زاو (۱۳۹۲ش) که پیش از آن اهالی آب شرب خود را از رودخانه گرگان تأمین میکردند و برخی نیز آب باران را در آبانبارهای کنار منازل ذخیره و استفاده میکردند؛ همچنین سد بوستان بر روی رودخانه گرگان از سال ۱۳۷۹ش ساخت آن آغاز و در سال ۱۳۸۳ش در سطح ۴۱۰ هکتار به بهرهبرداری رسید.[17]
[1] با حساب
[2] قرهمشکغراوی، ق. و یاپنگغراوی. (1403).
[3] پورسرور، (1403).
[4] بر اساس یادداشتهای رجبمحمدآخوند کسلخه (1403).
[5] قرهمشکغراوی، ق. و کسلخه (1403).
[6] قرهمشکغراوی: قوشهخان و عبدالغفور؛ پورسرور و قولاقغراوی. (1403).
[7] بر اساس یادداشتهای رجبمحمدآخوند کسلخه (1403).
[8] عسگریخانقاه و کمالی. (1374)، ص 61.
[9] پورسرور، (1403).
[10] قرهمشکغراوی: قوشهخان و عبدالغفور؛ رحمانیمنش و پورسرور. (1403).
[11] قرهمشکغراوی: قوشهخان و عبدالغفور. (1403).
[12] قرهمشکغراوی: قوشهخان و عبدالغفور. (1403).
[13]قرهمشکغراوی: قوشهخان و عبدالغفور؛ رحمانیمنش و پورسرور. (1403).
[14] مرکز آمار ایران.
[15] مالایشیخ
[16] در سرشماری نفوس و مسکن ایران در سال ۱۳۴۵، نام این روستا بهصورت ملا شیخ صوفی شیخ ثبت شده است.
[17] قرهمشکغراوی: قوشهخان و عبدالغفور؛ رحمانیمنش و پورسرور. (1403).
منابع:
- با حساب https://www.bahesab.ir/map/geographic/
- رجبمحمدآخوند کسلخه. (1403). یادداشتها [یادداشت چاپنشده].
- عسگری خانقاه، اصغر و کمالی، محمدشریف. (۱۳۷۴). ایرانیان ترکمن. تهران: اساطیر.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با اسماعیل پورسرور (قولاق).
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با رجبمحمدآخوند کسلخه.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با عبدالغفور عاشرگل قولاقغراوی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با عبدالغفور عاشرمحمد رئوفی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با عبدالغفور عبدالباسط رحمانیمنش.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با عبدالغفور قرهمشکغراوی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با عبدالغفور یاپنگغراوی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 5 بهمن). گفتوگوی شخصی با قوشهخان قرهمشکغراوی.
- فرهمندیان، اتوز. (۱۳۹۵). داغدان کچهلی. فصلنامه فراغی، ۶۳(پاییز). ص43.
- مرکز آمار ایران. درگاه ملی آمار. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن. قابل دسترسی از:https://www.amar.org.ir