صوفی شیخ داز

صوفی شیخ داز     /       Sufi Šeyxdāz

روستایی واقع در دهستان تمران، بخش مرکزی، شهرستان کلاله، استان گلستان.

این روستا در فاصله ۱۲ کیلومتری شمال غرب شهر کلاله قرار دارد و در طول جغرافیایی  23َ  °55  و عرض جغرافیایی  26َ  °37 واقع شده است. با 107 متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد.[1]

موقعیت‌های جغرافیایی اطراف روستا عبارتند از: در شرق، روستای یاریم‌تپه، مالای‌شیخ غراوی و زمین‌های کشاورزی؛ در شمال، طوقه، تریاک‌لی، نارلی‌جا، کوله‌دره و رودخانه‌ی آجی‌سو؛ در غرب، روستای حاجی‌قوشان و آروالی‌جا؛ و در جنوب، صوفی‌شیخ، دیوار تاریخی گرگان و رودخانه‌ی گرگان است.[2] 

این روستا به نام‌های حاجی‌قوشان داز، داز و صوفی‌شیخ داز شناخته شده است. در سرشماری رسمی کشور تا سال ۱۳۷۵ ش. نام این روستا حاجی‌قوشان داز ذکر شده بود. درباره وجه تسمیه آن مستند رسمی وجود ندارد، اما نخستین نام روستا «داز» بوده که برگرفته از طایفه و تیره‌ای از ترکمن‌های یموت است. مدتی به دلیل مجاورت با روستای حاجی‌قوشان، نام آن حاجی‌قوشان داز خوانده می‌شد. در سال ۱۳۴۴ ش. در مراسمی در روستای مالای‌شیخ، شخصی به نام سیدنظر فرزند صوفی‌شیخ اعلام کرد که این منطقه، از روستای داز تا روستای تمرقره‌قوزی، املاک پدرش صوفی‌شیخ بوده و اسناد آن موجود است. با این حال، با توجه به استقرار روستاها، تصمیم گرفته شد برای احترام، نام پدرش در ابتدای نام تمامی این روستاها اضافه شود و بدین ترتیب نام روستا به صوفی‌شیخ داز تغییر یافت.[3]

در بررسی پیشینه‌ی روستا آمده است که ساکنان آن حدود ۹۰ سال پیش، یعنی در حدود سال ۱۳۱۳ ش.، پس از دوره‌ای کوچ و جابه‌جایی در مناطق مختلف همراه با دام‌های خود، در محل کنونی به سکونت دائمی روی آوردند. آنان پیش از این مدتی در روستاهای کلیجه و آق‌بند در شهرستان گنبد و سپس در نواحی پیرامون روستای کنونی تمرقره‌قوزی زندگی می‌کردند که قبرستان قدیمی روستا نیز در همان منطقه قرار دارد. در مراحل بعد، مدتی نیز همراه با دام‌های خود در محلی به نام آشاقی‌اگرگ و در حاشیه رودخانه‌ی آجی‌سو سکونت داشته‌اند.[4]

از جمله آثار تاریخی این روستا می‌توان به دیوار تاریخی گرگان (معروف به دیوار قزل‌آلانگ) اشاره کرد که در جنوب روستا قرار دارد و متأسفانه در گذشته بخش‌هایی از آجرهای آن توسط اهالی برای ساخت‌وساز مورد استفاده قرار گرفته است.

زبان اهالی این روستا ترکمنی است و همگی مسلمان، اهل سنت و پیرو مذهب حنفی هستند. ساکنان روستا از ترکمن‌های طایفه‌ی یموت و تیره‌های داز، عطا و بدراق به شمار می‌آیند که نام‌های خانوادگی آنان شامل قره‌باش، عظیمی، نوری، بال‌افکن، دازی، آستین‌چیده، عطارزاده، صبوری‌راد، خوشبخت و نیک‌بخت است. بیگدلی نیز در کتاب خود، داز را زیرشاخه‌ای از آتابای یموت معرفی کرده است.[5] در کتاب سفرنامه‌ی استرآباد و مازندران، طایفه‌های داز و دوجی در کنار یکدیگر ذکر شده‌اند و آمده است که « طایفه‌ی داز که از حد سلطان‌دوین الی آق‌مشهد سکنا دارند متصل به دهات بلوک فخرعمادالدین 650 خانه هستند.»[6]

در گذشته بخش عمده‌ای از جمعیت روستا به دامداری اشتغال داشتند که شامل پرورش شتر، گاو، گوسفند و بز بود و برخی خانوارها حتی تا ۵۰۰ رأس گوسفند و بز نگهداری می‌کردند. اما امروزه به دلیل افزایش هزینه‌ی علوفه و کاهش مراتع، در این روستا حدود ۵۰۰ رأس گوسفند و بز و نزدیک به ۱۵۰ رأس گاو نگهداری می‌شود و درآمد اصلی دامداران بیشتر از فروش بره و فرآورده‌های لبنی، به‌ویژه شیر و ماست، تأمین می‌گردد. کشاورزی یکی از مهم‌ترین مشاغل مردم این روستا به شمار می‌رود. عمده محصولات زراعی شامل گندم، جو، کلزا، نخودفرنگی و هندوانه است. اراضی قابل کشت روستا حدود ۴۰۰ هکتار وسعت دارد. باغداری در این منطقه چندان توسعه نیافته است؛ با این حال، اغلب خانواده‌ها در حیاط منازل خود به کاشت درختان مثمر مانند انار، انجیر، انگور و گلابی می‌پردازند. با احداث سد بوستان از سال ۱۳۷۹ و بهره‌برداری از آن در سال ۱۳۸۳، بخش قابل توجهی از زمین‌های کشاورزی به صورت مکانیزه آبیاری می‌شود که این امر تأثیر مثبتی بر افزایش بهره‌وری و تولید محصولات کشاورزی داشته است. علاوه بر کشاورزی، مشاغل دیگری نیز در این روستا رواج دارد. به‌گونه‌ای که شماری از ساکنان به‌عنوان کارمند دولت در ادارات مختلف مشغول به کار هستند. همچنین، برخی دیگر در شهرهای کلاله و گنبد کاووس و نیز در خود روستا به فعالیت‌های تجاری اشتغال دارند.[7]

معماری خانه‌های این روستا در سال‌های نخست استقرار ساکنان، عمدتاً به‌صورت آلاچیق بوده است. با گذشت زمان، خانه‌های گِلی جایگزین این سازه‌ها شدند و پس از آن، ساخت خانه‌های آجری رواج یافت. در سال‌های اخیر، استفاده از مصالح ساختمانی نوین مانند میلگرد و آجر توسعه یافته و پوشش‌هایی نظیر حلب، ایرانیت و ایزوگام نیز به کار گرفته می‌شود. به‌تدریج، خانه‌های گِلی تخریب شده و بناهایی با مصالح جدید جایگزین آن‌ها می‌شوند.

از مکان‌های گردشگری این روستا می‌توان به حاشیه رودخانه آجی‌سو اشاره کرد. این منطقه از جمله تفرجگاه‌های محلی به شمار می‌رود که ساکنان روستا گاه برای گذران اوقات فراغت و تفریح در آن حضور می‌یابند.

 آداب و رسوم اهالی این روستا، همانند دیگر ترکمن‌ها، شامل برگزاری مراسم‌هایی چون عروسی، اعیاد قربان و فطر، یوور، اقامه نماز تراویح و برگزاری ختم قرآن در ماه مبارک رمضان است. همچنین آیین‌هایی مانند مراسم «آق‌آش» در سن ۶۳ سالگی، مولودخوانی، آیین طلب باران در دوره‌های خشکسالی و حج صدقه نیز در میان مردم رواج دارد. با این حال، برخی از این سنت‌ها در سال‌های اخیر تا حدی کمرنگ شده‌اند.

از صنایع دستی رایج در میان زنان و دختران این روستا می‌توان به قالی‌بافی، پشتی ترکمنی، نمدمالی، جانماز، یقه‌دوزی، سوزن‌دوزی و بالاک‌دوزی اشاره کرد که همچنان، هرچند به‌صورت محدود، رواج دارد. غذای محلی و اصلی اهالی «چکدرمه» است. از دیگر غذاهای محلی نیز می‌توان به چورفا، اون‌آش، سویت‌لی‌آش و آیران‌چورفا اشاره کرد.

همچنین، از بازی‌های بومی و محلی که در گذشته رواج داشته و امروزه تا حد زیادی کمرنگ یا فراموش شده‌اند، می‌توان به چورگ، بوقین‌مجا، چیش، سالانجاق (تاب‌بازی)، آششیق، لالایی دختران و یوزگ اشاره کرد.[8] عبدالله صبوری‌راد، از فرهنگیان بازنشسته این روستا، کتابی با عنوان «شهید را صلح» تألیف کرده است. وی در ابتدای این اثر به چگونگی پیدایش روستا پرداخته و در ادامه، زندگی‌نامه شهید ملاعبدالله را روایت کرده است.

این روستا در حال حاضر دارای حدود ۴۵۰ خانوار و جمعیتی نزدیک به ۲۰۰۰ نفر است. با این حال، بررسی داده‌های سرشماری رسمی کشور از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ نشان می‌دهد که به‌دلیل وجود ناهماهنگی‌ها و تفاوت‌هایی در ثبت نام روستا در دوره‌های مختلف، تعیین دقیق و پیوسته آمار جمعیتی آن با دشواری‌هایی همراه است. آمار جمعیتی این روستا بر اساس نتایج سرشماری‌های نفوس و مسکن به شرح زیر است:[9]

با استقرار اولیه اهالی در این محل، اقامه نماز در فضای باز انجام می‌شد و مکانی مشخص به این منظور اختصاص یافته بود که آن را «یر مسجد» (مسجد خاکی و زمینی) می‌نامیدند. بعدها، اهالی با مشارکت یکدیگر اقدام به ساخت مسجد کردند. در این مکان علاوه بر مسجد، حوزه علمیه نیز فعالیت دارد. ساختمان مسجد طی سال‌ها چندین بار تخریب شد و نهایتاً مسجد کنونی ساخته شد. مسجد دوم با مشارکت مردم در سال ۱۳۵۹ش بنا شد. مسجد سوم توسط یک خیر در سال ۱۳۹۳ش احداث گردید. مسجد چهارم نیز توسط خیر و با مشارکت مردم در سال ۱۳۹۴ش ساخته شد و به‌عنوان حوزه علمیه «دارالحفاظ» محل آموزش و حفظ قرآن کریم فعالیت می‌کند.

حضور اولین معلم در این روستا به سال ۱۳۴۸ هجری شمسی برمی‌گردد. پیش از آن، دانش‌آموزان برای تحصیل مجبور بودند به روستای مالای‌شیخ گینگ‌لیک مراجعه کنند. در همان سال، با مشارکت اهالی، مدرسه‌ای دو کلاسه و گِلی در روستا ساخته شد. در حال حاضر، در این روستا مدارس متوسطه اول و متوسطه دوم نیز دایر هستند. علاوه بر این، چند سالی مدرسه استثنایی فعالیت داشت، اما به دلیل نرسیدن تعداد دانش‌آموزان به حد نصاب، این مدرسه منحل شد.

امکانات دولتی روستا شامل آب شرب لوله‌کشی‌شده از چشمه‌ی زاو (پیش از آن اهالی آب رودخانه گرگان یا آب باران ذخیره‌شده در انبار استفاده می‌کردند)، خانه بهداشت (۱۳۷۸ش.)، برق (۱۳۵۷ش.)، مرکز مخابرات و واگذاری خط تلفن ثابت، استادیوم ورزشی با چمن مصنوعی، ساختمان دهیاری، دفتر خدمات ارتباطی پست بانک، گازرسانی (۱۴۰۰ش.)، جاده آسفالته، نانوایی دو باب (۱۳۷۴ و ۱۳۹۰ش.)، سد بوستان روی رودخانه گرگان (۱۳۷۹–۱۳۸۳ ش.، پوشش ۴۱۰ هکتار). در این روستا یک نفر نیز به عنوان شهید انقلاب اسلامی ثبت شده است.

 و ثبت یک نفر شهید انقلاب اسلامی می‌باشد.[14]