مقاله «نمایندگان استرآباد در دوره اول مجلس شورای ملی» نوشته محمود اخوان‌مهدوی، پژوهشگر تاریخ محلی، در فصلنامه تخصصی مطالعات فرهنگی میرداماد (سال یازدهم، شماره ۴۲ و ۴۳، بهار و تابستان ۱۴۰۵) منتشر شده و حاصل بیش از پانزده سال پژوهش نویسنده درباره یکی از مسائل نامشخص تاریخ پارلمانی ایران است.

در نخستین دوره مجلس شورای ملی (۱۲۸۵ تا ۱۲۸۷ خورشیدی)، دو نفر با نام‌های «شیخ غلامحسین استرآبادی» و «حاج محمدتقی استرآبادی» به‌عنوان نمایندگان استرآباد به مجلس راه یافتند، اما به‌سبب از میان رفتن اسناد مجلس در جریان واقعه به‌توپ‌بستن آن، هویت این دو نماینده تا کنون نامشخص باقی مانده بود. در همین خلأ اطلاعاتی، در حافظه شفاهی مردم گرگان و نیز در برخی آثار پژوهشی موجود، دو چهره دیگر با عنوان نماینده استرآباد در این دوره شهرت یافته بودند که بر اساس اسناد و مدارک ارائه‌شده در این مقاله، هیچ‌کدام با نمایندگان واقعی این دوره مطابقت ندارند.

نویسنده در این پژوهش با تکیه بر مجموعه‌ای گسترده از منابع دست‌اول، از جمله گزارش‌های حسینقلی‌خان وکیل‌الدوله به کنسولگری انگلیس در رشت، خاطرات شیخ محمدرحیم لیوانی از روزهای منتهی به به‌توپ‌بستن مجلس، نشریات دوره مشروطه، و اسناد خانوادگی و تاریخی منتشرنشده، به بازسازی هویت واقعی این دو نماینده پرداخته است. بخش قابل‌توجهی از این تحقیق به فرآیند سیستماتیک شناسایی افراد اختصاص دارد؛ از جمله بررسی دقیق دفاتر قدیمی ثبت‌احوال گرگان که سرانجام به یافتن عبارت «وکیل سابق مجلس» در اظهارنامه هویتی یکی از فرزندان حاج محمدتقی منجر شده است

مقاله همچنین به سرگذشت این دو نماینده پس از پایان دوره نمایندگی، از جمله فعالیت‌های آنان در عدلیه استرآباد، می‌پردازد. نکته درخور توجه در این بخش، سرنوشت شیخ غلامحسین در سال‌های پایانی عمر است: او در جریان اشغال گرگان توسط ارتش شوروی در سال ۱۳۲۰ درگذشت، در حالی که پیش‌تر بخشی از اسناد و مدارک شخصی خود را از ترس اشغالگران نابود کرده و باقی‌مانده را در خانه‌اش پنهان ساخته بود؛ همان مدارکی که بیش از دو دهه بعد، در پی فضای امنیتی سال ۱۳۴۲، توسط یکی از فرزندانش نیز از بین رفت. در کنار متن، تصاویر تاریخی متعددی از جمله گراور نمایندگان دوره اول مجلس (۱۲۸۶ خورشیدی) و چند سند دست‌نویس مرتبط با موضوع ارائه شده است.

برای مطالعه کامل این مقاله می‌توانید به سایت فصلنامه میرداماد مراجعه کنید.